Powstanie

W roku 1933 inż. Gustaw Różycki nabył, podczas licytacji, podupadłą Fabrykę Maszyn i Odlewnię żeliwa niemieckiego inż. A. Wagnera w Katowicach założoną w 1913 roku. W roku 1937 zakład rozbudowano o nowe powierzchnie produkcyjne. Fabryka wytwarzała urządzenia na potrzeby rolnictwa w tym windy, wentylatory, kolejki, a także rozruszniki elektryczne do samochodów Polski Fiat. Z punktu widzenia przyszłej produkcji należy także wskazać, że fabryka zajmowała się produkcją silniczków kajakowych bardzo wysokiej jakości. Stosowano je m.in. w saperskich gniazdarkach i agregatach.

Właśnie produkcja tych silniczków zainspirowała inż. Gustawa Różyckiego do budowy motocykli, które były jego wielką, osobistą pasją.  Uruchomił on dział budowy motocykli, którego kierownikiem został inż. Karol Zuber. Obaj konstruktorzy opracowali wspólnie założenia dla prototypu. Z powodu ograniczonych możliwości zamawiania części u poddostawców, większość części miała być wytwarzana na miejscu. Na potrzeby prototypu i pierwszej serii zakupiono silniki produkcji brytyjskiej Villers 98 (dwusuwowe, o mocy 3 KM przy 3000 obr/min).

Pierwsza seria informacyjna motocykli została zaprezentowana dziennikarzom w styczniu – lutym 1937 roku. Motocykl wzorowano na niemieckich rozwiązaniach konstrukcyjnych, w tym m.in. masywna, tłoczona rama, która bardzo powiększała koszty produkcji. Polskiej wytwórni udało się jednak produkować motocykl po przystępnej cenie 950 zł, ponieważ produkowano go w niezmienionej wersji podwozia. Warto wspomnieć w tym miejscu, że był to motocykl niewielki i idealnie spełniał wymagania polskich realiów.

Seria produkcyjna miała znaleźć się na rynku  w sierpniu 1937 roku w liczbie 170-200 sztuk z silnikiem o pojemności skokowej 128 cm³. Motocykle otrzymały nazwę MOJ. Była to przydomek inż. Różyckiego z okresu działania w studenckiej korporacji Leodium.

Motocykl MOJ - model 1937.
   

Motocykl MOJ - model 1938.
   

Przez dwa lata produkcji motocyka MOJ wprowadzono jedynie niewielkie zmiany. W drugiej połowie 1938 roku zmodernizowano jednostkę napędową poprzez zastosowanie dwustronnego wydechu cylindra oraz zmiany położenia gaźnika. Wcześniej, bo na wiosnę 1938 roku zmodernizowano system sterowania skrzynią biegów oraz zbiornik paliwa. Zamiast ręcznej zmiany przełożeń wprowadzono długą dźwignię nożną. Zbiornik był chromowany i zamiast 8 l mieścił 10,5 l. Nowy model oznaczono jako „model 1938”, w którym zmieniono też kształt reflektora oraz wspornik tablicy rejestracyjnej.

Jak już wyżej wspomniano większość części wytwarzano w Fabryce Maszyn w Katowicach. Importowano jedynie łożyska toczne  oraz łańcuchy napędowe ze Szwecji.

Motocykle MOJ miały opinię wytrzymałych o bardzo dobrej estetyce. Uczestniczył w wielu rajdach i imprezach sportowych z licznymi sukcesami. Brał m.in. udział w lecie 1938 roku w VIII Rajdzie Patrolowym Szlakiem Marszałka J. Piłsudskiego na trasie 2800 km, uważanym za najcięższą imprezę terenową w Polsce. Organizował go Wojskowy Klub Sportowy „Legia”. W rajdzie wzięły udział 104 motocykle, z czego 3 motocykle MOJ typu turystycznego (w tym prototypie o przebiegu 16 tys. km oraz jeden po dwóch wypadkach), prowadzone przez zawodników Jonzę, Rogowskiego i Franka. Motocykle wykazały się niezawodnością na całej trasie rajdu (awarii uległo jedynie zagraniczne łożysko). Wszystkie motocykle MOJ ukończyły rajd na punktowanych miejscach dorównując wielkim motocyklom Sokół 600 i 1000. Wspomniany Jonza prowadził też motocykl we wrześniu 1938 roku w wyścigu ulicznym w al. Niepodległości w Warszawie (5 okrążeń po 2500 km). Zajął drugie miejsce w kategorii125 cm³. W sierpniu 1939 roku Jonza wygrał III Rajd Tatrzański, w klasie 130 cm³. Wiosną 1939 roku powstał w Katowicach Klub Motocklowy „MOJ”, który zgłosił akces do Polskiego Związku Motocyklowego.

Pełna liczba pojazdów wyprodukowanych jest dziś nie do końca ustalona. Pierwsza seria wynosiła 200 jednośladów, druga 100 sztuk zrealizowana w lecie 1938 roku. Plan produkcyjny na rok 1939 wynosił od 300 do 500 sztuk.

Inż. Różycki na stoisku motocykli MOJ podczas Targów Poznańskich w 1939 roku.

W Wojsku Polskim

Wielką szansą dla rozwoju produkcji motocykla MOJ, był grudzień 1937 roku. Wtedy to II Wiceminister Spraw Wojskowych zezwolił na udzielanie bezprocentowych zaliczek zwrotnych spłacanych ratalnie z wynagrodzenia dla wszystkich oficerów broni i służb nabywających motocykle MOJ oraz Sokół. Wojskowi mogli więc od czerwca 1938 roku nabywać po cenie 850 zł. Wtedy też inż. Różycki wysłał Dowódcy Broni Pancernych MSWojsk. ofertę sprzedaży motocykli MOJ.

Do oferty załączył ciekawy memoriał przygotowany 29 grudnia 1937 roku, w którym przedstawił korzyści z używania jego motocykla dla celów wojskowych, poparty ekonomią. Porównał on koszt konia kawaleryjskiego i motocykla MOJ. Porównał on, że cena zakupu i wyposażenia konia wynosiła 900 zł, a motocykla MOJ 850 zł. Poza tym motocykl nie generował kosztów postojowych, mógł przebywać większe odległości, nie wymagał ponad rocznego treningu, ważył mniej, mógł zabrać 2 żołnierzy. Motocykle nie wymagały pilnowania przez 1/3 ułanów w czasie walki. Sugerował on całkowite zmotoryzowanie kawalerii poprzez masowy zakup motocykli MOJ.

Skutkiem przedstawionego memoriału, już 12 stycznia 1938 roku Dowódca Broni Pancernych polecił kierownikowi Biura Badań Technicznych Broni Pancernych polecił dokonania wszechstronnych prób pojazdu w celu określenia jego wartości terenowej i wojskowej. Oznaczało to, że memoriał o zmotoryzowaniu kawalerii przyjęto bardzo poważnie. Oczywiście Dowództwo nie było kompetentne w materii kawalerii, ale MOJ 130 poddano próbom, pod względem przydatności do służby w łączności garnizonowej oraz „jako pierwszy krom motoryzacji”, w celu rozpowszechnienia go wśród podoficerów i Przysposobienia Wojskowego.

Próby BBTBr.Panc. rozpoczęto 18 lutego 1938 roku w 3 Batalionie Strzelców w Rembertowie. Początkowo określono go jako nieprzydatny, ze względu na załą jakość niektórych materiałów i wadliwy montaż. Była to bardzo surowa ocena, ale motocykl okazał się lepszy od niemieckich motocykli Sachs 98, czy NSU Quick 98 oraz ankielskich James-Villers 98, Montgomery – Villers 125 testowanych w tym czasie przez BBTBr.Panc. Fabryka szybko usunęła wady wskazane przez Wojsko. Ostateczną opinię wydał kpt. J.Jesionka 6 lipca 1938 roku. Uznano motocykl za przydatny dla Przysposobienia Wojskowego i gońców wojskowych.

MOJ 130 w służbie wojskowej.   

W drugiej połowie 1938 roku pierwsze MOJ 130 pojawiły się w szkołach kierowców oddziałów zmotoryzowanych oraz w Centrum Wyszkolenia Broni Pancernych w Modlinie. Warto wspomnieć, że w Szkole Podchorążych w Modlinie do fasonu zatrzymywano motocykl bez użycia hamulców, a za pomocą obcasów butów.

Fabryka Maszyn inż. Różyckiego stała się jedyną przedwojenną, prywatną wytwórnią dostarczającą motocykle Dowództwu Broni Pancernych MSWojsk

Epizod wrześniowy

    Motocykle MOJ 130 służyły w Wojsku Polskim w czasie Wojny Obronnej 1939 roku, szczególnie w służbie gońców. Dwa motocykle tego typu znalazły się w 10 Brygadzie Kawalerii i przebyły z nią szlak bojowy. Pełna liczba motocykli w Wojsku Polskim jest dziś nieznana, ze względu na braki w dokumentacji. 

    Część motocykli MOJ 130 pochodziła z rekwizycji prywatnym posiadaczom. Na dzień 1 sierpnia 1939 roku w wykazie Sztabu Głównego WP do rekwizycji przeznaczono jedynie 16 maszyn tego typu. Należy się jednak spodziewać, że dokonano większej rekwizycji.

Konstrukcja

     Motocykl miał nowoczesny silnik dwusuwowy, jednocylindrowy, zblokowany ze skrzynią biegów. Koncepcja konstrukcyjna jednostki napędowej była wzorowana na doskonałych niemieckich silnikach Sachs 98. Dzielona obudowa silnika stanowiła wspólny odlew z obudową skrzyni biegów oraz tłok i głowica cylindra (wyposażona w odprężnik) były wykonane ze stopów lekkich. Cylinder z żeliwa molibdenowego; wał korbowy - kuty, oparty na łożyskach kulkowych szwedzkiej marki SKF.

    Skrzynia biegów miała dwa przełożenia.  Podobnie jak i w innych krajowych motocyklach eksploatowanych często w trudnych warunkach drogowych, jednostka napędowa motocykla MOJ była od dołu chroniona blaszaną osłoną (o grubości 1 mm) przytwierdzoną do belek ramy.

   

Silnik motocyka MOJ 130 - model 1938.

    Instalacja zapłonowa i oświetleniowa była zasilana prądem o napięciu 6-8 V, wytwarzanym w prądnicy-iskrowniku własnej konstrukcji, umieszczonym pod kołem zamachowym silnika. Światła postojowe (przy wyłączonym silniku) czerpały prąd z suchej baterii, umieszczonej niekiedy w obudowie reflektora. Z wytwórni inż. Różyckiego pochodziły również gaźniki, aczkolwiek stosowano także wyroby niemieckiej firmy Graetzin o średnicy gardzieli 14 mm .Pojazd był w zasadzie jednoosobowy, lecz po założeniu dodatkowego siodła na bagażniku (zabieg dozwolony przez wytwórcę i kodeks drogowy) można było przewozić pasażera