Powstanie

    Samochód ciężarowy Berliet CBA był jednym z najważniejszych pojazdów I wojny światowej. Pierwsze eksperymenty z samochodami, Marius Berliet, rozpoczął w 1894 roku od silników benzynowych i budowy pierwszego prymitywnego samochodu. W 1902 roku Berliet przejął fabrykę Audibert & Lavirotte w Lyonie i rozpoczął budowę czterocylindrowych pojazdów wyposażonych w chłodnicę o strukturze plastra miodu i ramą ze stali zamiast z drewna i napędem łańcuchowym. W następnym roku, został pojazd zaprezentowany wraz z bliźniaczym Mercedesem, czyli samochód ciężarowy oznaczony jako Berliet M. Była to prawa na konkurs ogłoszony w 1906 r. przez armię i Francuski Klub Automobilowy. W 1906 roku, Berliet sprzedał licencję na produkcję swojego pojazdu firmie American Locomotive Company. Do momentu wybuchu I wojny światowej, M. Berliet oferował gamę modeli o mocach od 8 do 60 KM. Główne modele miały czterocylindrowe silniki. Istniał także sześciocylindrowy motor, od 1912 roku produkowany tylko na zamówienie. W latach 1910 – 1912 był produkowany model 12 KM.

Historia produkcji ciężarówek przez Berliet ściśle była związana z zamówieniami wojskowymi. W latach 1910-1912 firma opracowała kolejne samochody typu CAS, CAT, CAL i CAR. W roku 1913, na konkurs wystawiono model oznaczony jako CBA. Oznaczenie to tłumaczy się jako C – Camion (ciężarówka), B – seria druga oraz A- model pierwszy z serii. Pojazd ten znacznie wyprzedzał poprzednie modele pod względem właściwości trakcyjnych, manewrowości i ładowności. Armia francuska przyjęła Berliet CBA jako podstawowy samochód ciężarowy. Na samym początku wojny armia posiadała łącznie 170 pojazdów motorowych, z czego ponad 100 produkcji Berliet. Armia szybko zwiększyła zamówienia, w tym zamówiono wiele wersji nietypowych. Fabrykę zaczęły więc opuszczać cysterny, pojazdy łączności, maszyny do transportu samolotów i gołębniki zmotoryzowane.

Z początkiem 1915 roku w zakładach Berliet w Lyonie rozpoczęto uruchamianie pierwszej na świecie taśmy produkcyjnej, aby móc podołać zamówieniom. W roku 1916 produkcja trwała już pełną parą. Każdego dnia produkowano 40 pojazdów. Łącznie na froncie służyło 2,5 tys. ciężarówek CBA. Do roku 1918 wyprodukowano 25 tys. sztuk.

    Ostatnim modelem marki Berliet był  powstały w 1936 Berliet Dauphine napędzane dwulitrowym silnikiem. Produkcja samochodów osobowych została zaprzestana w 1939, a po II wojnie światowej firma skoncentrowała się na produkcji samochodów ciężarowych. W 1967 Berliet został przejęty przez Citroëna, jednak marka Berliet zniknęła z rynku dopiero w latach 80tych XX wieku.

Ciężarówka Berliet CBA z otwartą kabiną kierowcy, zapewne pochodzącą
z francuskiego demobilu z I wojny światowej. Nr boczny 2006.

W Polsce

    Można wskazać kilka zasadniczych źródeł pochodzenia ciężarówek CBA w Polsce. 216 ciężarówek Berliet CBA znalazło się w Armii Hallera we Francji i wraz z wojskiem przybyło do Polski. Dalsze pojazdy dotarły wraz z pomocą francuską dla walczącej Polski. W momencie zakończenia wojny w 1921 roku na stanie WP znajdowało się około 40 różnych typów  ciężarówek. Zgodnie z zasadą ujednolicania sprzętu postanowiono pozostawić w WP cztery marki amerykańskie i francuską – Berliet CBA.

1920 rok. Budowa umocnień polowych w Radziwiłowie przed nadchodzącą Armią Czerwoną.
Samochód ciężarowy to najprawdopodobniej Berliet CBA, w rzadko spotykanej wersji, z zabudowaną skrzynią.
   

            Kolejne ciężarówki Berliet CBA dotarły do Polski w 1924 roku, kiedy to zakupiono dużą partię tych pojazdów dla wojska. Wyraźnie odróżniały się one od ciężarówek wcześniej posiadanych, gdyż miały pół zamkniętą kabinę kierowcy ze stałym, drewnianym dachem i przednią szybką wiatrochronną. Poza tym ciężarówki CBA z tego okresu miały już wymuszone, wodne chłodzenie silnika, zmienione resorowanie tylnej osi, oraz potrafiły osiągnąć większa prędkość o 5 km/h niż starsze modele. Łącznie w WP znaleźć się wtedy  miało już ok. 700 sztuk ciężarówek CBA.

Żołnierze WP na ciężarówce CBA o nr rej. 5706. Jak widać pojazd ma kabinę kierowcy zamkniętą, a więc zastosowano w nim polskie modyfikacje z roku 1929.
   

            Wkrótce w Centralnych Warsztatach Samochodowych w Warszawie wykonano projekt nowej szoferki, dostosowanej do polskiego klimatu. Miała ona postać zamkniętej, drewniano-stalowej kabiny kierowcy.

            W roku 1929 podjęto dalsze próby wprowadzenia polskich modyfikacji do przestarzałych już CBA.  Wprowadzono ogumienie kół za pomocą tzw. pustaków zamiast masywów, czyli gum pełnych. Pustaki miały wgłębienie z boków i obręczy koła. Były wyższe i szersze niż masywy. Pozwalało to osiągać prędkość 35 km/h oraz zwiększyć komfort jazdy. Samochody stały się mniej awaryjne, ze względu na odciążenie zawieszenia. Wojsko popełniło jednak błąd i z wymianą ogumienia czekano na zużycie się masywów. Do 1939 roku wciąż nie wymieniono ogumienia w 650 pojazdach CBA. Ograniczono się do kilkudziesięciu sztuk.

            Ciężarówki CBA, w połowie lat 30-tych znalazły się w rezerwie mobilizacyjnej. Wraz z rozpoczęciem mobilizacji ciężarówki te weszły w skład niektórych kolumn transportowych typu ciężkiego. Znalazły się także na wyposażeniu taboru niektórych oddziałów pancernych. Autorowi udało się potwierdzić, że z pewnością znalazły się w takich jednostkach jak:

Kompania techniczno-gospodarcza 21 batalionu pancernego,
Kolumna samochodów ciężarowych typ II nr 653 w Armii Kraków,
Kolumna samochodów ciężarowych typ I nr 651 w Armii Kraków,
1 samochodowy dywizjon artylerii przeciwlotniczej w Armii Kraków,

Żołnierze WP przy ciężarówce Berliet CBA.

Konstrukcja

    Ciężarówka CBA miała konstrukcję stalowo-drewnianą, z kabiną kierowcy zamkniętą. Rama prostokątna z ceowymi podłużnicami. Ciężarówka Berliet CBA była napędzana rzędowym silnikiem 4-cylindrowym, dolnozaworowym Berliet Z. Pojemność sinika to 5322 cm3, moc 22 KM przy 1250 obr./min. Prędkość maksymalna wynosiła jedynie 25 km/h, ze względu na zastosowanie ogranicznika prędkości. Silnik chłodzony cieczą, napęd na tylne koła.

            CBA posiadał 5-położeniową skrzynię biegów (4 biegi do przodu, 1 wsteczny) oraz suche sprzęgło. Zbiornik paliwa mieścił 100 l, a maksymalny zasięg pojazdu to 300 km po drodze utwardzonej, a 200 km w pełnym obciążeniu. Napęd łańcuchowy, przenoszony za pomocą dwóch łańcuchów rolkowych.

            Zawieszenie samochodu było sztywne, na resorach piórowych. Pojazd miał hamulce mechaniczne. Koła posiadały ogumienie jednolite w formie elastycznych bandaży. Przednie koła były pojedyncze o średnicy 940 mm, tylne koła podwójne o średnicy 1 m. Szerokość kół to 130 mm. Rostaw osi 4055 mm, rozstaw kół przednich 1800 mm, rozstaw kół tylnych  1820 mm, prześwit 350 mm.

            Instalacja zapłonowa typu iskrownikowego, w ocenie załóg była bardzo niezawodna, nawet w zimie. Silnik uruchamiany korbą, bez elektrycznych rozruszników.

Berliet CBA z armatą 75 mm wz.97 na skrzyni.