Znalazłeś błąd? 

Znak tożsamości wz.31 (www.niesmiertelnik.pl)

Powstanie

    Znak ten został wprowadzony w 1931 roku przez Instytut Techniczny Intendentury i był głównym typem znaku tożsamości stosowanym w Wojsku Polskim aż do 1939 roku. Było to rozwiązanie dużo lepsze od dotychczasowych znaków wz 1920. Opracował go szef Służby Zdrowia WP, gen bryg Stanisław Rouppert. W 1928 roku, będąc przedstawicielem Polski w Międzynarodowej Komisji do Standaryzacji Materiału Sanitarnego w Genewie, przedstawił projekt nowego wzoru polskiego znaku tożsamości. Projekt ten, został zatwierdzony przez Międzynarodowy Czerwony Krzyż.

Konstrukcja

    Znak tożsamości wz 1931 miał postać tarczy elipsoidalnej, 40x50 mm, przedzielonej na pół ( na osi poprzecznej) podłużnymi otworami szerokości 14 mm, ułatwiającymi przełamanie nieśmiertelnika na pół. Górna połówka posiadała 2 otwory na przewlekany sznurek, dolna posiadała 1 otwór. Tarcza była wykonana z blachy aluminiowej ("gliniowej") o grubości 1,5 mm o wygładzonych brzegach.
    Znak noszono zawieszony na sznurku na szyi pod bielizną.

Znak tożsamości wz.31. Awers i rewers (www.niesmiertelnik.pl)

        Zgodnie z przepisami opracowanymi w 1931 roku, przy grzebaniu zwłok, sanitariusz powinien przełamać tarczkę znaku po linii jego podłużnych otworów i zabrać połówkę dolną (z jednym otworem), nawlec ją na sznurek lub drut i oddać oddziałowemu kapelanowi. Drugą połówkę, nie zdejmując ją ze sznurka, miał włożyć do ust zabitego. Ewidencję zgonów i okoliczności dokonywał kapelan

        Sznurek wg przepisów powinien mieć po rozpłaszczeniu od 2 do 3 mm szerokości, jego wytrzymałość na rozrywanie powinna być nie mniejsza niż 12 kg. Na jednego żołnierza miało przypadać 75 cm sznurka. Sznurek był wykonany z dwóch plecionych tasiemek, z których wewnętrzna (rdzeń) była płaska i wykonana z 13 bawełnianych nitek, każda z nitek powinna być szczelnie owinięta drutem niklowym o szerokości 0,4 mm i grubości ok 0,02 mm. Tasiemka zewnętrzna (oplot) powinna być tkana z 24 nitek przędzy bawełnianej i oplatać naokoło w sposób krzyżowy rdzeń. Po próbach odbiorczych, sznurek dostarczano do oddziałów w motkach po 150 m bieżących. Sznurek miał kolor oliwkowy.

Znak tożsamości wz.31, z zachowanym częściowo oryginalnym sznurkiem (www.niesmiertelnik.pl)

Czcionki

    Do wybijania znaków na nieśmiertelnikach, służyły tzw.wybijaki. Miały kształt pryzmatu o przekroju kwadratowym 6x6 mm i długości 60 mm. Jeden jego koniec był ścięty piramidalnie ( na długości 10 mm), na tym końcu grawerowano literę, cyfrę , przecinek lub znak czerwonego krzyża. Wybijaki miały być wykonane ze stali węglowej. Czcionki, w celu ułatwienia wybijania czytelnych znaków, miały być nieco zaostrzone, znak czerwonego krzyża powinien być drobno pokreskowany.

        Odbiory techniczne wyprodukowanych dla wojska wybijaków dotyczyły zarówno jakości użytego materiału, trwałości i wymiarów, jak również czytelności wybijanych znaków. Jeżeli okazało się, że 10 % przedmiotów poddanych badaniu nie odpowiada jednemu z warunków technicznych, dostawca mógł partie przebrać i znowu zgłosić do oceny, z tym, że badaniu podlegało 2 razy więcej przedmiotów niż przy pierwszej próbie odbioru. Jeżeli po przebraniu, wynik badania był nadal negatywny, cała partia była zwracana dostawcy. Dzięki takiej ostrej selekcji, do wojska trafiały wybijaki tylko dobrej jakości.
        Komplet wybijaków, składał się z 2 dwuczęściowych (wierzch i spód) pudełek. W pierwszym pudełku mieściło się 30 wybijaków z czcionkami A, B, C, D, E, F, G, H, I, J, K, L, Ł, M, N, O, P, Q, R, S, T, U, V, W, X, Y, Z, Ż, z czcionką przecinka i znakiem czerwonego krzyża. Znaki takie jak Ą, Ę, Ń, Ó, Ź tworzyły czcionki odpowiednich liter uzupełnione przecinkiem. W drugim dwuczęściowym pudełku (wierzch i spód) znajdowało się 9 wybijaków z czcionkami cyfr 1-8 (cyfra 9 była wybijana tym samym wybijakiem co cyfra 6), oraz z cyfrą 0.Wysokośc znaków cyfrowych wynosiła 2 mm, liter 3 mm, znaku czerwonego krzyża 4 mm.
        Pudełka na wybijaki, zrobione były z blachy żelaznej białej lub ocynkowanej o grubości od 0,32 do 0,35 mm.

Wymiary pudełka do liter wynosiły:
spód - 40(wysokość)x37x31 mm,
wierzch - 30(wysokość)x38x32 mm

Wymiary pudełka do cyfr :
spód - 40 (wysokość)x19x19 mm.
Wierzch - 30(wysokość)x20x20 mm

Matryca do wybijania znaków tożsamości wz.31 za pomocą wybijaków.(Zbiory Muzeum Ziemi Sochaczewskiej i Pola Bitwy nad Bzurą w Sochaczewie)

        Wg prób przeprowadzonych, proces wybicia jednego nieśmiertelnika trwał ok 10 minut (sekcja złożona 3 ludzi, jeden z nich wybijał litery, inny cyfry, dowódca sekcji sprawdzał zgodność danych ewidencyjnych i nadzorował całość prac). Proces ten trwał dosyć długo - wybicie nieśmiertelników dla etatowego batalionu piechoty, to ok 15 dni i 13 godzin pracy (przy założeniu, że pracuje jedna sekcja z jednym kompletem czcionek).
        Ocenia się, że kompletów wybijaków w WP było ponad 3.000. W 1938 roku rozpisano konkurs na nowy przyrząd do wybijania blaszek. Miał on skrócić czas wybicia każdego nieśmiertelnika. Planowano do 1940 roku wyprodukować 3.100 sztuk takich urządzeń Produkcja miała rozpocząć się w październiku 1939 roku.

Sposób zapisu informacji

    Wg warunków technicznych z listopada 1931 roku, na jednej stronie - awersie - obydwu połówek nieśmiertelnika należało tłoczyć pierwsze imię, inicjały następnych posiadanych przez żołnierza imion, nazwisko, skrót oznaczający wyznanie (R.kat - rzymsko-katolickie, Praw. - prawosławne, Ew. - ewangelickie - skrótów pozostałych wyznań wtedy nie opisano). Na rewersach połówek nieśmiertelnika, miał być tłoczony numer ewidencyjny żołnierza (liczba głównej księgi ewidencyjnej), oraz nazwa jego macierzystej Powiatowej Komendy Uzupełnień (PKU).
       W 1934 roku uzupełniono wykaz wyznań (wykaz ten w dalszym ciągu miał braki , jeśli chodzi o wyznania niekatolickie), oraz uproszczono jego sposób zapisu. Wyznawcy kościoła rzymsko-katolickiego oznaczani byli oznaczani "kat", greko-katolicy - "g.kat", mojżeszowe - "m", mahometan - "mah" ( w praktyce wyłącznie Tatarzy litewscy), a żołnierzy wyznania ewangelicko-augsburskiego - "aug".

Znak tożsamości żołnierza wyznania grekokatolickiego (www.niesmiertelnik.pl)

        Zmieniła się również koncepcja zapisu informacji na rewersach połówek nieśmiertelnika. Miano tłoczyć numer karty ewidencyjnej, łamany przez pierwszą literę nazwy powiatu lub numer komisariatu( policji?), nazwę macierzystej PKU, lub (od końca lat 30-stych), nazwę Rejonowej Komendy Uzupełnień (RKU) - przemianowanie PKU na RKU zastąpiło niedługo przed wybuchem wojny - a także rok urodzenia żołnierza.
        Wybijanie tak dużej ilości informacji wydłużało cały proces przygotowania nieśmiertelników, w 1936 roku, Szef Sztabu Głównego, zasugerował, że zbędna jest nazwa PKU i numer karty ewidencyjnej żołnierza.     
W kwietniu 1939 roku, wprowadzono nowy sposób znakowania nieśmiertelników oficerów. Na awersie miało być nazwisko, pierwsze imię, inicjały kolejnych imion i skrót wyznania. Na rewersie, miało się pojawić "of" oznaczające oficera, oraz skrót nazwy jego macierzystego korpusu osobowego "piech" - piechota, "art" - artylerii, "kaw" - kawaleria, "sap" - saperzy, "panc" - broń pancerna.
        Oficerowie lekarze i żołnierze służby zdrowia mieli mieć ponadto wybijany znak czerwonego krzyża (zgodnie z ustaleniami konwencji międzynarodowych).

Znak tożsamości wz 1931 oficera piechoty (www.niesmiertelnik.pl)

        W sierpniu 1939 roku, na mocy rozkazów Szefa Sztabu Głównego, dowódców poszczególnych okręgów korpusów i dowódców wielkich jednostek piechoty i kawalerii, dokonano uściślenia sposobu zapisu znaków tożsamości wz 1931, oraz procedury ich wydania oddziałom.

Ostatecznie nieśmiertelniki, wg zarządzenia z 1939 roku, miały mieć postać:

Dla oficerów:
Awers:
- Nazwisko i imiona (pierwsze w pełnym brzmieniu, pozostałe pierwsze litery),
- Skrót wyznana

Rewers:
- "Of" - oficer, bez określenia stopnia,
- Skrót korpusu osobowego ("piech", "kaw" itp.)
- Dzień, miesiąc i rok urodzenia
- W przypadku oficerów lekarzy i służby sanitarnej znak krzyża

Znak tożsamości żołnierza służby sanitarnej wyznania mojżeszowego (www.niesmiertelnik.pl)

Dla szeregowych (podoficerów i szeregowców):
Awers:
- Nazwisko i imiona (pierwsze w pełnym brzmieniu, pozostałe pierwsze litery) (wg Aleksandra Smolińskiego, raczej jednak na pierwszej pozycji powinno być imię, potem nazwisko)
- Wyznanie

Rewers:
- Nazwa RKU w pełnym brzmieniu
- Liczba głównej księgi ewidencyjnej, łamana przez pierwszą literę powiatu - ten zapis powinien być w jednej linii, jednocześnie pominięto możliwość zamiennego wybijania numeru komisariatu na terenie danej RKU
- Rok urodzenia

    Powyżej opisany jest sposób, w jaki powinny być wybite znaki tożsamości wz 1931, żołnierzy walczących we wrześniu 1939 roku. W rzeczywistości, znaki te były bite na różne sposoby, mniej lub bardziej zgodnie z obowiązującymi zarządzeniami.

Przykład awersu znaków tożsamości wybitych regulaminowo ( brak wyznania, może oznaczać ateistę lub wyznanie nie ujęte regulaminem)

Te same nieśmiertelniki, na rewersie wybijane są w odmienny sposób.

        W wyniku pośpiesznej mobilizacji w sierpniu 1939 roku i w wyniku postępu wojsk niemieckich, pewna część żołnierzy walczących we wrześniu 1939 roku, nie zdążyła otrzymać przydziałowych wybitych nieśmiertelników, lub dostała tylko czyste, niewybite blaszki. Dlatego czasami można spotkać nieśmiertelniki wydrapane przez samego żołnierza (często wydrapania są zbyt płytkie, aby odczytać dane). Zasadniczo nieśmiertelnik wz 1931 spełnił swoje zadanie, duża ich cześć jest nadal czytelna. Nieśmiertelniki leżące dziesiątki lat, czy to w ziemi, czy w mogiłach (np nieśmiertelniki podniesione z grobów katyńskich), mimo czasami pewnych ubytków i rozwarstwienia, nadal dobrze spełniają swoją funkcję, niosąc informację o żołnierzu Wojska Polskiego, walczącym w 1939 roku.

Znak tożsamości porucznika wyznania anglikańskiego (www.niesmiertelnik.pl)

Znak tożsamości żołnierza wyznania mojżeszowego, wyznanie wybite nieregulaminowo. (www.niesmiertelnik.pl)

Podstawowe dane