Karabin Berdan wz.1868 i 1870
(Berdan I - wz.1868)
(Berdan II - wz.1870)
Znalazłeś błąd? 
Powstanie
Karabiny Berdan były karabinami
rosyjskimi, skonstruowanymi przez słynnego amerykańskiego eksperta od broni
palnej i wynalazcę Hiram'a Berdana w 1868 roku. Była to podstawowa
broń armii rosyjskiej w latach 1869 - 1891, aż do zastąpienia przez karabin
Mosin - Nagant. Był to też szeroko używany w Rosji karabin myśliwski i sportowy.
Był to karabin zasilany prochem czarnym.
Istniały dwie różne wersje tego karabinu jednostrzałowowego przyjętego w carskiej Rosji. Pierwszą wersję wytwarzała firma Colt w USA. Wersja ta pochodzi właśnie z 1868 roku i powszechnie określa się ją mianem "BERDAN I". Wyprodukowano ich około 40.000 sztuk jako karabin przeznaczony dla piechoty. Colt wytwarzał także odpowiednia wersję karabinka dla kawalerii, ale tych Rosja nigdy nie przyjęła do uzbrojenia.
Druga odmiana pochodziła z 1870 roku, znana jest pod nazwą "BERDAN II". Karabin znany był ze swej celności, prostoty budowy i niezawodności działania. Berdana II produkowano w czterech wersjach: karabin piechoty, karabin dragoński (krótszy i lżejszy), w wersji kozackiej (bez bezpiecznika, ze spustem "przyciskowym") i karabinek kawalerii. Główna fabryka karabinów tego typu znajdowała się w Birmingham w Anglii i były to Zakłady "Small Arms". Później produkcję przejęły rosyjskie zakłady w Tule, Ishovesku, Sestroretsku. Były to liczby szacowane na ponad 3.000.000 sztuk!
Nabój 10,75x58r był także wynalazkiem Berdana, któremu asystował rosyjski pułkownik Gorloff. Był to przedmiot wielu patentów w USA i Wlk. Brytanii. Znany był z celności i siły. Colt produkował nawet karabiny snajperskie oparte na Berdan II.
Karabin w Rosji nazywano "Berdanka". Był on używany nawet po wprowadzeniu Mosina. Podczas I wojny światowej, używano go do szkolenia oraz w jednostkach II linii. Mowa tu przede wszystkim o Berdan II.
Nigdy nie było oryginalnych karabinów zasilanych magazynkami, prócz fazy prototypu. Rosjanie używali jednak wielu "uchwytów ładowniczych", jak np. "Krnk", przymocowany do karabinu, ułatwiający ładowanie. Pod koniec lat 80-tych XIX wieku, rozpoczęto proces zastępowania Berdana karabinami zasilanymi magazynkami. W 1900 roku 200.000 sztuk karabinu Berdan przerobiono na kaliber 7,62x52r, czyli ten sam co Mosin. Przeróbka odbyła się w Belgii. Otrzymały one nowe magazynki i celowniki oraz lufy.
Karabin przyjęto też w Bułgarii oraz widział w niewielkim zakresie służbę w Finlandii nawet w trakcie II wojny światowej.
Istniały dwie różne wersje tego karabinu jednostrzałowowego przyjętego w carskiej Rosji. Pierwszą wersję wytwarzała firma Colt w USA. Wersja ta pochodzi właśnie z 1868 roku i powszechnie określa się ją mianem "BERDAN I". Wyprodukowano ich około 40.000 sztuk jako karabin przeznaczony dla piechoty. Colt wytwarzał także odpowiednia wersję karabinka dla kawalerii, ale tych Rosja nigdy nie przyjęła do uzbrojenia.
Druga odmiana pochodziła z 1870 roku, znana jest pod nazwą "BERDAN II". Karabin znany był ze swej celności, prostoty budowy i niezawodności działania. Berdana II produkowano w czterech wersjach: karabin piechoty, karabin dragoński (krótszy i lżejszy), w wersji kozackiej (bez bezpiecznika, ze spustem "przyciskowym") i karabinek kawalerii. Główna fabryka karabinów tego typu znajdowała się w Birmingham w Anglii i były to Zakłady "Small Arms". Później produkcję przejęły rosyjskie zakłady w Tule, Ishovesku, Sestroretsku. Były to liczby szacowane na ponad 3.000.000 sztuk!
Nabój 10,75x58r był także wynalazkiem Berdana, któremu asystował rosyjski pułkownik Gorloff. Był to przedmiot wielu patentów w USA i Wlk. Brytanii. Znany był z celności i siły. Colt produkował nawet karabiny snajperskie oparte na Berdan II.
Karabin w Rosji nazywano "Berdanka". Był on używany nawet po wprowadzeniu Mosina. Podczas I wojny światowej, używano go do szkolenia oraz w jednostkach II linii. Mowa tu przede wszystkim o Berdan II.
Nigdy nie było oryginalnych karabinów zasilanych magazynkami, prócz fazy prototypu. Rosjanie używali jednak wielu "uchwytów ładowniczych", jak np. "Krnk", przymocowany do karabinu, ułatwiający ładowanie. Pod koniec lat 80-tych XIX wieku, rozpoczęto proces zastępowania Berdana karabinami zasilanymi magazynkami. W 1900 roku 200.000 sztuk karabinu Berdan przerobiono na kaliber 7,62x52r, czyli ten sam co Mosin. Przeróbka odbyła się w Belgii. Otrzymały one nowe magazynki i celowniki oraz lufy.
Karabin przyjęto też w Bułgarii oraz widział w niewielkim zakresie służbę w Finlandii nawet w trakcie II wojny światowej.
W Polsce
Jak zawsze niewiele jest
konkretnych informacji o karabinach mało "popularnych" w WP. Na pewno wiadomo,
iż w karabiny Berdan wz.1868 i wz.1870 była uzbrojona 5 Dywizja
Piechoty sformowana na Syberii w 1918 roku. Na jej wyposażeniu był
tez Mosin i przede wszystkim Arisaka. Stwierdzić można, że pewne ilości musiały
pochodzić ze zdobyczy wojennych od bolszewickich jednostek drugiej
linii.
Nie udało się ustalić dokładnej ilości kb Berdan I i II. Można wytyczyć jednak dwie granice ilościowe. Po pierwsze spisy z maja 1919 roku wskazują na liczbę 20.000 sztuk karabinów "różnych", w tym na froncie 1.700 sztuk. W tej puli był obok innych karabinów był karabin Berdan. Drugą granice można wytyczyć pod koniec 1920 roku, w którym to podaje się iż liczba karabinów rosyjskich w WP wynosiła 5%. Ilość można ocenić na kilka tysięcy sztuk z olbrzymią przewagą karabinów Berdan II nad Berdan I.
W czasie gdy w 1920 roku ustalono normy przydziałowe kb i kbk w Wojsku Polskim. Pewnym jest, że karabiny jednostrzałowe nie trafiły do jednostek I linii. Możliwe, ze otrzymały je jednostki wartownicze i inne z jednostek tzw. II linii.
Gdy wprowadzono klasyfikację broni palnej w 1925 roku karabiny Berdan zaliczono do III kategorii z przeznaczeniem poza armię. Politykę tę realizowano już od 1921 roku. I tak do 1925 roku przekazano:
- 1000 sztuk dla Policji Państwowej
- 3 sztuki dla Polskich Kolei Państwowych
- 272 sztuki dla Straży Leśnej
- 5 sztuk dla Instytutu Finansów
- 3 sztuki dla Izby Skarbowej
- 100 sztuk dla Poczty Polskiej
- 71 sztuk dla Osadników "Kresowych"
Wynika z tego, że do 1925 roku wydano poza wojsko 1.454 sztuki karabinów obu typów. Ostatnia informacja pochodzi z końca lat dwudziestych. Karabiny obu typów wymienione są w spisie typów karabinów w składach WP.
Można stwierdzić, że wliczając w/w liczby oraz uwzględniając zużycie i rozkalibrowanie zużytych już karabinów Berdan (ostatnie produkcje rosyjskie pochodziły z 1891 roku!!!) wątpliwym jest aby WP posiadało na stanie większe ilości karabinów Berdan I i II w 1939 roku. Miały już wtedy wartość muzealną.
Nie udało się ustalić dokładnej ilości kb Berdan I i II. Można wytyczyć jednak dwie granice ilościowe. Po pierwsze spisy z maja 1919 roku wskazują na liczbę 20.000 sztuk karabinów "różnych", w tym na froncie 1.700 sztuk. W tej puli był obok innych karabinów był karabin Berdan. Drugą granice można wytyczyć pod koniec 1920 roku, w którym to podaje się iż liczba karabinów rosyjskich w WP wynosiła 5%. Ilość można ocenić na kilka tysięcy sztuk z olbrzymią przewagą karabinów Berdan II nad Berdan I.
W czasie gdy w 1920 roku ustalono normy przydziałowe kb i kbk w Wojsku Polskim. Pewnym jest, że karabiny jednostrzałowe nie trafiły do jednostek I linii. Możliwe, ze otrzymały je jednostki wartownicze i inne z jednostek tzw. II linii.
Gdy wprowadzono klasyfikację broni palnej w 1925 roku karabiny Berdan zaliczono do III kategorii z przeznaczeniem poza armię. Politykę tę realizowano już od 1921 roku. I tak do 1925 roku przekazano:
- 1000 sztuk dla Policji Państwowej
- 3 sztuki dla Polskich Kolei Państwowych
- 272 sztuki dla Straży Leśnej
- 5 sztuk dla Instytutu Finansów
- 3 sztuki dla Izby Skarbowej
- 100 sztuk dla Poczty Polskiej
- 71 sztuk dla Osadników "Kresowych"
Wynika z tego, że do 1925 roku wydano poza wojsko 1.454 sztuki karabinów obu typów. Ostatnia informacja pochodzi z końca lat dwudziestych. Karabiny obu typów wymienione są w spisie typów karabinów w składach WP.
Można stwierdzić, że wliczając w/w liczby oraz uwzględniając zużycie i rozkalibrowanie zużytych już karabinów Berdan (ostatnie produkcje rosyjskie pochodziły z 1891 roku!!!) wątpliwym jest aby WP posiadało na stanie większe ilości karabinów Berdan I i II w 1939 roku. Miały już wtedy wartość muzealną.
Konstrukcja
Informacje o konstrukcji zostaną uzupełnione w terminie późniejszym.
Podstawowe dane
Kaliber: 11 mmDługość całkowita: 1,3 m
Długość lufy: 830 mm
Masa bez bagnetu: 4.2 kg
Masa z bagnetem: 4.6 kg
Szybkostrzelność teoretyczna: 6-8 strzałów/min
Zasięg efektywny: 284 m
Prędkość początkowa: 438 m/s
Zasilanie: karabin jednostrzałowy
Nastawy celownika: 200 - 1200 "arshinów" (czyli ok. 142 m - 853 m)
Źródła
"Polskie konstrukcje broni strzeleckiej" Z. Gwódźdź"Broń strzelecka Wojska Polskiego 1918-39" A.Konstankiewicz
"Korpus Ochrony Pogranicza 1924 - 1939" J.Prochowicz
"1920: wojna Polski z Rosją bolszewicką" Ośrodek Karta 2005
/PATHE/
Podziękowania dla Pana Jana Wołowskiego za uzupełnienie artykułu
Podziękowania dla Pana Jana Wołowskiego za uzupełnienie artykułu