Tankietka TKS

("Karaluch")

Znalazłeś błąd?

Tankietki TKS

Tankietki TKS w czasie ćwiczeń w II połowie lat trzydziestych.

Powstanie

W marcu 1933 r., na bazie tankietki TK, opracowano nową wersję konstrukcji. Prace prowadzono w Biurze Technicznym PZInż pod kierunkiem inż. Edwarda Habicha. Oznaczono ją jako TKS. Konstrukcja modyfikowała pojazd TK-3, jednocześnie używając nieco mocniejszego silnika tankietki TKF. W kwietniu 1933 roku przeszła pomyślnie próby poligonowe w ćwiczeniach między dywizyjnych oraz testy techniczne. Wóz po pozytywnym zaopiniowaniu wszedł do służby w Wojsku Polskim w 1934 r. Produkcję rozpoczęto w lutym 1934 roku. Prototyp był konstrukcji żelaznej (wg niektórych źródeł cała pierwsza seria była tej konstrukcji). Pierwsza seria TKS wyniosła 20 sztuk. Produkcję zakończono w 1936 roku. Produkcja osiągnęła liczbę 280 sztuk.

Produkcja TKS przedstawiała się następująco:
1933 - 20 sztuk
1934 - 50 sztuk
1935 - 120 sztuk
1936 - 90 sztuk
W roku 1934 Estonia podpisała z Polską umowę na zakup 6 sztuk tankietki TKS. Zamówienie zrealizowała spółka SEPEWE w roku 1935. Pozostałe tankietki trafiły do WP.

6 tankietek TKS dostarczonych w 1935 roku Estonii.

W ramach produkcji dokonywano kolejnych modernizacji i ulepszeń. Od początku na I plan wysunęła się kwestia uzbrojenia.
Od początku TKS był projektowany z ckm wz.30 Browning, chłodzonym wodą, gdyż była to nowa i udana konstrukcja. Produkcja jednak ledwo zaspokajała bieżące potrzeby WP, więc nielogicznym byłoby obciążenie jej produkcją dla wojsk pancernych. Decyzję podjął gen. Gąsiorowski. Dodatkowo jak się okazało Ckm wz.30 był niestabilny w jarzmie i zachodziła możliwość wybicia zębów strzelcowi. Mimo wszystko prototyp posiadał właśnie tę broń. E W tym czasie w WP wycofywano karabiny maszynowe Hotchkiss i Schwarzlose. Ostatecznie wybrano ckm Hotchkiss wz.25 (czyli wz.14 przerobiony na amunicję 7,92 mm). Dodatkowo tendencja Hotchkissa do zacinania się od zanieczyszczeń była wewnątrz pojazdu znikoma. Standartowo montowano po prawej stronie przedziału bojowego podstawę do strzelania przeciwlotniczego z rkm. Browing wz. 28. Były też modele w późniejszym czasie wyposażone w podstawę do strzelania p-lot wymontowanym z pojazdu ckm wz.25.

Prototypowy TKS z ckm-em chłodzonym cieczą. Brak peryskopu.

W oparciu o podwozie czołgu TKS w roku 1933 opracowano projekt ciągnika artyleryjskiego. Po zbudowaniu prototypu okazało się, że był on zbyt obciążony. Przeciążenie to bardzo utrudniało kierowanie ciągnikiem. W kolejnych prototypach przebudowano zawieszenie. Powiększono koło napinające tak, że spełniało równocześnie rolę koła nośnego. Koło to zostało dodatkowo resorowane. Inną zmianą było dodanie sprzęgieł bocznych. W roku 1937 ciągnik skierowano do produkcji seryjnej. Był on oznaczony symbolem C2P (w oddzielnym haśle).

Takietka TKS z działkiem Puteaux w 1936 roku na poligonie w Biedrusku. Holuje ją czołg Vickers Mark E
Tankietka TKS z działkiem Puteaux w 1936 roku na poligonie w Biedrusku. Holuje ją czołg Vickers Mark E Typ A.

W latach 1935 - 1938 roku podjęto program zwiększenia siły ognia TKS. Rozpoczęto eksperymenty z działkiem 37 mm Puteaux wz.18, ale ilość dymu emitowana przez broń i brak wydajnej wentylacji pojazdu wykluczyła jej użycie. Możliwe, ze eksperymentowano nawet z działkiem 47mm Vickers, ale ta informacja jest niepotwierdzona. Następnie w 1937 roku padł pomysł wykorzystania najcięższego karabinu maszynowego. Pierwsze próby prowadzono z nkm-ami Madsen i Solothurn, jednak skierowano się na produkcję krajową inż B.Jurka. Wybór padł na 20mm nkm model A (analogiczne jak te w Pz.Kpfw. II). W połowie tego roku dwóch inżynierów -- Napiórkowski i Miniewski -- skonstruowało specjalne do tego zadania jarzmo i przyrządy celownicze. Po tych przeróbkach nowo przezbrojone tankietki poddano badaniom poligonowym, które zakończyły się sukcesem. Próby prowadzono jednak z nkmem założonym w TK-3. W styczniu 1939 zmodyfikowana tankietka TKS została przyjęta na wyposażenie Wojska Polskiego. Istotną wadą tak uzbrojonej TKS była mała ilość amunicji jaką można było załadować do pojazdu oraz szczupłe jej zapasy w wojskowych magazynach.

Tankietka TKS z nkmem 20mm. Zwraca uwagę pancerz przedni, różny od tankietek TK-3 z nkmem

Do 1940 roku miano przezbroić 100 wozów. Pierwsze zamówienie na przezbrojenie opiewało na 60 sztuk TKS i 40 TK-3. Po dwa czołgi dla każdego plutonu otrzymać miały oddziały czołgów rozpoznawczych brygad kawalerii. Ponieważ przezbrojenie wiązało się z przeróbką pancerza, do września 1939 roku przezbrojono jedynie 24 sztuki pojazdów. Przezbrajanie przedłużało się w związku z podjęciem na nowo produkcji czołgów 7TP. Dostarczono je do 10BK, WBP-M, Wielkopolskiej i Pomorskiej BK. Wiadomo, że 10BK otrzymała 4 czołgi TKF z nkm-em z pierwszej serii, ale były to pochodne tankietki TK-3. Miała otrzymać dalsze 4, ale ze względu na częste zmiany decyzji, dziś nie można ustalić prawdziwej ilości TKS z nkm-em 20 mm.
Jak się okazało te TKS-y z 20mm nkm-em świetnie sprawiły się w polu. Znana jest historia zniszczenia przez jeden samotny TKS z działkiem 20mm 3 czołgów Pzkpfw 35(t) czechosłowackiej produkcji w służbie niemieckiej.

Lufa Nkm 20mm Solothurn.

W 1939 roku tankietki miały, zgodnie ze swoim przeznaczeniem, prowadzić rozpoznanie i ubezpieczenie. Ich konfrontacja z pojazdami pancernymi przeciwnika okazywała się tragiczna w skutkach, ze względu na słabe uzbrojenie. Jedynie pojazdy uzbrojone w nkm 20 mm były równym przeciwnikiem większości czołgów niemieckich.

Tankietka TKS w malowaniu "japońskim"

Drezyny

Aby przystosować tankietki do współpracy z pociągami pancernymi opracowano podwozie kolejowe. Ustawiony na nim czołg mógł być wykorzystywany jako drezyna pancerna bądź w razie konieczności w ciągu kilku minut zjechać w teren i samodzielnie kontynuować rozpoznanie. Pokrewnym rozwiązaniem było podwozie kołowe do transportu drogowego. Z założenia miało oszczędzać układ napędowy tankietki przy dalszych przemarszach przy wykorzystaniu jej silnika. W praktyce oszczędności okazały się znacznie niższe od zakładanych a sam pojazd zbyt skomplikowany by wprowadzić go do szerszego użycia.

Przydziały TKS w 1939 r.

W 1939 roku we wszystkich jednostkach służyło łącznie 274 maszyny TKS. I tak:
- 2 Batalion Pancerny w Żurawicy (18)
101 kompania czołgów rozpoznawczych - 18 tankietek
- 6 Batalion Pancerny we Lwowie (73)
61 dywizjon pancerny
62 dywizjon pancerny
61 samodzielna kompania czołgów rozpoznawczych
62 samodzielna kompania czołgów rozpoznawczych
63samodzielna kompania czołgów rozpoznawczych
- 7 Batalion Pancerny w Grodnie (79)
31 dywizjon pancerny
32 dywizjon pancerny
33 dywizjon pancerny
31 samodzielna kompania czołgów rozpoznawczych
32 samodzielna kompania czołgów rozpoznawczych
33 samodzielna kompania czołgów rozpoznawczych
- 12 Batalion Pancerny w Łucku (60)
21 dywizjon pancerny
- Batalion Doświadczalny (26)
- I dywizjon pociągów pancernych w Legionowie (6)
- II dywizjon pociągów pancernych w Niepołomicach (12)

TKS z usuniętym karabinem maszynowym. CKM ustawiony w pozycji przeciwlotniczej

Konstrukcja

Czołg TKS miał podstawową konstrukcję podobną do opisanej oddzielnie konstrukcji tankietki TK. Miał on jednak bardziej opływową sylwetkę i był lepiej opancerzony. Pancerz zabezpieczał od broni piechoty na każdą odległość. Od pocisku ppanc na odległość powyżej 200 m. Wzmocnione zostało zawieszenie i poszerzone gąsienice. Były mniej podatne na zużycie. Karabin maszynowy został umieszczony w specjalnie przystosowanej do tego celu niszy, co zwiększało ilość miejsca wewnątrz pojazdu i ułatwiało ruchy dowódcy wozu. Zmodernizowano układ jezdny oraz instalację elektryczną. Zastosowano też, zaprojektowany przez inż. Napiórkowskiego jarzmo kuliste do zamocowania broni, przez co zwiększało się pole ostrzału z 40^o do 50^o. Wspólną wada tankietek serii TK i TKS było umieszczenie broni w kadłubie, co wymagało obrotu czołgu przy zmianie kierunku ognia. Wadą było także, jak we wszystkich czołgach tego okresu, duża amplituda wahań krótkiego wozu, co utrudniało prowadzenie ognia w ruchu. Do zalet można zaliczyć niewielkie rozmiary, mała wysokość, łatwość maskowania, skryte podejście i wykorzystywanie naturalnych osłon terenu. Załoga była jednak zmuszona do objazdu rowów i brodów, gdyż tankietka miała małą zdolność pokonywania przeszkód terenowych.

TKS ciągnący narciarzy polskich
TKS ciągnący narciarzy polskich

Pancerz: grubość wynosiła: płyty przednie, boczne, tylne od 8 do 10 mm, góra 3 mm, dół 5 mm.

Silnik: Była to podstawowa różnica między TK i TKS. W tym drugim użyto silnika Polski Fiat 122 A elektrycznie uruchamiany.. Był to silnik gaźnikowy, czterosuwowy, rzędowy, sześciocylindrowy. Uzyskiwał on moc maksymalną 42 KM przy 2600 obr/min. Pojemność skokowa cylindrów wynosiła 2592 cm3. Zużywał 70 litrów paliwa w terenie i 38 l, w trakcie jazdy po drodze. Silnik ten pozwalał na osiągnięcie prędkości maksymalnej 40 km/h. Skrzynia biegów była trój biegowa z reduktorem. Jeden bieg wstecz, dwa do przodu.

Peryskop: W czołgu TKS zastosowano odwracalny peryskop A. Gundlacha, który pozwolił na znaczne poprawienie obserwacji. Czołg był wyposażony w lunetowy celownik optyczny, który podwyższył celność strzału.

Ciekawostka
Właśnie brak obrotowych celowników powodowała w czołgach niemieckich duże straty wśród dowódców niemieckich, którzy musieli często wychylać się na zewnątrz pojazdu. Konstrukcja peryskopu Gundlacha została wprowadzona do czołgów alianckich w II Wojnie Światowej. Po wojnie konstruktor wygrał nawet proces z ZSRR o odszkodowanie za produkcję urządzenia bez zakupionej licencji (Wlk. Brytania przekazała ZSRR w ramach pomocy tę konstrukcję, ale sama nie mała do tego prawa).

Tankietki TKS. Obok motocykl CWS
Tankietki TKS. Obok motocykl Sokół

Podstawowe dane

Masa - 2,650 kg
Załoga - 2 żołnierzy.
Wymiary - długość 256 cm, szerokość 176 cm, wysokość 133 cm
Uzbrojenie - karabin maszynowy 7,92 mm wz. 25
Pancerz - nitowany o grubości: przód i tył 6-8 mm, boki 8 mm, góra 3-4 mm, dno 4-7 mm
Napęd - silnik gaźnikowy Polski Fiat 122B 46 KM, 6 cylindrów

Prędkość maksymalna - 40 km/h

Wyremontowany w 2005 roku TKS, który powrócił do Polski.

Źródła

"Polska broń pancerna 1939" R. Szubański
"Brygada Motorowa Płk. Maczka" J.Majka
"Czołgi płonęły nad Bzurą" W. Engel
"Pojazdy Wojska Polskiego 1939" A. Jońca, R. Szubański, J. Tarczyński
"Hełmy Wojska Polskiego 1917 - 2000" J. Kijak

Internet:
www.odkrywca.pl
www.wikipedia.pl
www.wp.39.netlook.pl
www.pibwl.republika.pl

/PATHE/
Korekta: MITOKO

Departamenty:

Administracja: