Czołg Renault FT-17

(Automitrailleuse à chenilles Renault FT modèle 1917)

Znalazłeś błąd?

FT-17 w Polsce

Powstanie

  Czołg FT-17 był francuskim czołgiem lekkim stanowiąc jedno z najbardziej rewolucyjnych rozwiązań technicznych w historii. Był to pierwszy czołg z wieżą w pełni obracalną. Schemat: wieża u góry, silnik z tyłu i kierowca z przodu stał się układem klasycznym, powtarzanym w czołgach do dziś.
      Prace nad nowym czołgiem rozpoczęły się w maju 1916 roku. Prowadził je słynny producent Louis Renault - producent samochodów. Nowoczesną koncepcję stworzył utalentowany inżynier - Rodolphe Ernst-Metzmaier. Pomimo faktu, iż był nowocześniejszy od dwóch wcześniejszych francuskich czołgów (Schneider CA1 oraz St. Chamond) twórcy mieli wielkie trudności z akceptacją przez armie francuską. Nawet po pierwszym użyciu przez Brytyjczyków 15 sierpnia 1916 roku nad Sommą ich czołgów, a społeczeństwo francuskie domagało się produkcji własnego czołgu, projekt czołgu lekkiego prawie upadł na korzyść czołgu superciężkiego (Char 2C). Ironicznie jego projektantem był też Ernst-Metzmaier. Koncepcja lekkich czołgów zwyciężyła jako opcja bardziej realistyczna.
      Prototyp dopracowywano do pierwszej połowy 1917 roku. W pierwszych wersjach montowano francuski karabin maszynowy 8 mm. Później montowano już km-y 7,92 mm i działka 37mm. Tylko 84 sztuki wyprodukowano w 1917 roku, ale 2.697 dostarczono aż do końca wojny. Łącznie wyprodukowano 3.177 sztuki (według niektórych źródeł nawet 4.000 we wszystkich wersjach). 3.177 jest jednak liczbą pojazdów dostarczonych Armii Francuskiej. 514 dostarczono US ARMY, 3 do Włoch. Łącznie 3.694.

Czołg budowano na licencji w USA jako Czołg 6 Tonowy Model 1917 (950 wyprodukowano, z czego 64 do końca I wojny światowej).
Litery "FT" w nazwie czołgu podobno wzięły się od określenia Faible Tonnage lub Franchisseur des Tranchées (łamiący okopy/przekraczacz okopów). W rzeczywistości każdy czołg Renault otrzymywał swój kod literowy. W przypadku modelu 17 były to litery "FT". Nieprawdziwe jest też twierdzenie, iż wersja czołgu z działkiem 37mm była oznaczona "FT-18". Warto tu dodać iż istniało jeszcze pierwsze działo samobieżne na tym podwoziu - czyli "FT-75".

1920. Czołg FT-17 na bocznicy kolejowej.

W Polsce

Na przełomie marca i maja 1919 roku we Francji utworzono 1 pułk czołgów w Armii Polskiej gen. Hallera. Pułk stworzono na bazie francuskiego 505 pułki czołgów i z niego pochodziła francuska kadra szkoleniowa oraz początkowa kadra oficerska. Przydzielono mu 120 pojazdów. Pułk, wraz z Armią Polską, powrócił do Polski w czerwcu 1919 roku. Dzięki temu w ilości czołgów polska zajmowała wówczas 4 miejsce na świecie (po Wlk. Brytanii, Francji i USA). Pułk zakwaterowano w koszarach w Łodzi i tam rozpoczął służbę.
Czołgi wyposażone były zarówno w działko 37mm Puteaux L18 wz. 18 (75 sztuk) jak i w karabin maszynowy Hotchkiss wz.14 8mm (45 sztuk). Pułk podzielono na 2 bataliony w ramach których funkcjonowało łącznie 5 kompanii (każda po 15 czołgów). Każda z nich dzieliła się na 3 plutony (5 czołgów z czego 3 z działkiem).

Natarcie piechoty wspartej przez FT-17 w 1920 roku.

         W czasie wojny polsko - bolszewickiej czołgi brały udział w walkach. Do 1920 roku dowodziła kadra francuska, jednak opuściła Polskę. Wiadomo, iż czołgi uszkodzone używane były jako baterie pociągów pancernych po wstawieniu ich na platformę kolejową. Łącznie w czasie walk utracono 8 pojazdów bezpowrotnie, 12 uszkodzono. Tak więc po wojnie pozostawało w polskiej służbie 112 pojazdów.
         W 1924 roku zakupiono 6 czołgów TSF (wersja z nieruchomą nadbudówką w miejsce wieży bez uzbrojenia, ale za to z radiostacją). TSF-y w konsekwencji przebudowano na zwykłe czołgi. W latach 1929 - 30 dokupiono 5 czołgów Renault M26/27 (rozwinięcie FT-17 z gumowymi gąsienicami Kegresse) i 24 czołgi Renault NC-27 (konstrukcja pokrewna dla FT-17, ale ze zmienionym kadłubem i lepszym mechanizmem gąsienicowym, powiększoną wieżą, działkiem 37mm i karabinem ).
        Ponieważ FT-17 był stworzony dla warunków wojny okopowej, a polska doktryna wojenna skłaniała się do wojny manewrowej, podjęto próby modernizacji. W 1925 roku kpt. S. Kardaszewicz opracował gąsienice drobnoogniwowe, które miały więcej ogniw niż oryginalne. Gąsienice redukowały wstrząsy i zmniejszały łoskot powodowany przez czołg. Konstrukcja ta zwiększyła prędkość o 12 km/h, zmniejszyło zużycie paliwa i obniżyło hałas. Niewiadomo ile ostatecznie czołgów wyposażono w gąsienice do 1939 roku. W 1927 było ich 65 sztuk.

FT-17 z gąsienicami Kardaszewicza i z logo CWS - czyli tzw. "żelaźniak"

W 1926 Centralne Warsztaty Samochodowe (CWS) z części zapasowych zbudowano 26 (lub 27) nowych wozów FT z pancerzem żelaznym (FT-17 CWS). Z powodu nieprzydatności bojowej tej konstrukcji używano ich do szkolenia. Zrobiono to aby móc zatrzymać w składach mobilizacyjnych jak największą liczbę oryginalnych wozów oraz przetestować mozliwości produkcji czołgów w Polsce (odbyło się to jeszcze przed zakupem czołgów Vickers). Jeszcze w 1931 roku musiano nabyć we Francji silniki za 5,6 mln franków, w CWS musiały produkować części zamienne aż do 1939. W 1926 roku zbudowano czołg dymotwórczy, jednak konstrukcję po próbach zarzucono.

Czołg dymotwórczy na podwoziu FT-17

16 listopada 1926 , ćwiczenia w garnizonie warszawskim. Czołg dymotwórczy na podwoziu FT-17

Jedną z bardziej udanych modyfikacji czołgu były prowadnice szynowe pozwalające na współdziałanie z pociągami pancernymi, nazywane też drezynami pancernymi R. Zbudowano ich 38. Masa zespołu (z czołgiem) wynosiła 10,5 t, długość 811 cm, szerokość 204 cm, wysokość 283 cm, rozstaw osi 475 cm; zużycie paliwa ok. 24 kg/100 km, prędkość mak. 55 - 57km/h, czas zjazdu z prowadnic ok 2,5min. Czołg ten tworzył, razem z tankietkami TK (także na prowadnicach) zespół w składzie: tankietka - Renault - tankietka o łącznej masie ok. 19t.

FT-17 na platformie kolejowej

Zakupiono też prawdopodobnie tylko 1 sztukę czołgu FT-17 w wersji NC-1 ze zmienionym zawieszeniem i uzbrojeniem. Wykorzystano ją jedynie do testów.

FT-17 w wersji NC-1 w Polsce
FT-17 w wersji NC-1 w Polsce

Łącznie w latach 1930 - 36 WP posiadało:

112 czołgów lekkich Renault FT-17 (numery: 1001-1112)
6 czołgów dowodzenia Renault TSF (numery: 2001-2006)
27 czołgów szkolnych Renault FT-17 CWS (numery: 3001-3027)
5 czołgów Renault M26/27
24 czołgi Renault NC-27
1 (???) czołg Renault NC-1

ŁĄCZNIE: 174 sztuki we wszystkich odmianach, jednak dodając ilości późniejszego eksportu, brakuje w spisach 8 wozów(?).

     Po roku 1936 część czołgów sprzedano za pośrednictwem "SEPEWE", uznając je słusznie za przestarzałe. Sprzedano 5 kompanii czołgu, czyli 80 wozów Republice Hiszpańskiej prowadząc transfer fikcyjnie do Urugwaju (pozwoliło to na pokrycie zamówień na czołgu 7TP w 1937 roku). I tak:
- 1 kompania popłynęła na s.s Rambon 8 XI 1936 r.
- 1 na s.s. Berta 22 II 1937 (wejście do Santander 3 III 1937)
- 2 na s.s. Andra 21 II 1937 (wejście do Santander 31 III 1937).
    Transport ostatniej kompanii pozostaje do identyfikacji. Standardowa cena za kompanię wynosiła 2.800.000 zł, za "luźny" czołg - 100.000 zł.
     W 1939 roku Wojsko Polskie posiadało 102 pojazdy FT-17, jednak w polu były praktycznie bez wartości bojowej. Były wolne, zużyte, słabo uzbrojone i wysokie (co ułatwiało trafienie). Stanowiły raczej pułapkę niż pojazd bojowy.

Bocznica kolejowa w 1920 roku. Czołgi FT-17 przed załadunkiem na pociąg.

W 1939 roku przydzielone były do:

2. Batalion Pancerny (70 sztuk)
    - 111 Kompania Czołgów Wolnobieżnych (15)
    - 112 Kompania Czołgów Wolnobieżnych (15)
    - 113 Kompania Czołgów Wolnobieżnych (15)
I dywizjon pociągów pancernych (16) - jako drezyny pancerne
II dywizjon pociągów pancernych (16) - jako drezyny pancerne

      W czasie działań wojennych w 1939 roku okazały się mało przydatne. Jedyny sukces to odparcie ataku XIX KPanc. dowodzonego przez H. Guderiana na Brześć (poprzez zablokowanie bramy twierdzy brzeskiej czołgami).

Zniszczony FT-17. Ponieważ duża ilość tych czołgów znajdowałą sie w służbie w pociągach pancernych, obrazki rozbitych czołów w pobliżu torów są powszechne.

Konstrukcja

Czołg ten, o masie ok. 6500 kg, miał kadłub zbudowany z płyt pancernych o grubości od 6 - 16 mm przyśrubowanych do klatki ze stalowych kątowników. Zawieszenie składało się z czterech wózków jezdnych, pierwszy wózek z trzema rolkami jezdnymi, pozostałe z dwoma, po każdej stronie połączonych wzdłużną belką, która amortyzowana była resorem piórowym. Gąsienica podtrzymywana była na 6 rolkach, połączonych listwą resorowaną spiralną sprężyną. Koła napędowe znajdowały się z tyłu czołgu, napinające (drewniane ze stalowym okuciem, o średnicy znacznie większej od kół napędowych) umieszczone były z przodu. Gąsienicę miały szerokość 343 mm i składały się z 32 dużych ogniw. Z tyłu pojazdu znajdował się tzw. ogon, ułatwiał on pokonywanie rowów, ponadto w czasie przemarszu mógł on być wykorzystany do przewożenia ładunku lub "desantu" piechoty. Czołg napędzany był 4 - cylindrowym silnikiem gaźnikowym Renault o pojemności skokowej 4480 cm³i mocy 39KM.Zapas paliwa - 100l. Układ napędowy zawiera następujące zespoły: sprzęgło główne, skrzynię biegów, sprzęgła boczne (jako mechanizmy skrętu), przekładnie boczne.
Załoga dwuosobowa: kierowca i strzelec - dowódca, dysponowali oni włazem umieszczonym z tyłu wieży oraz dużym lukiem przed stanowiskiem kierowcy. Wnętrze czołgu podzielone jest na trzy przedziały: w przednim umiejscowiono przedział kierowania, drugi zajmuje przedział bojowy (mieszczono w nim miejsce dowódcy - strzelca, nad przedziałem znajdowała się obrotowa wieża mieszcząca uzbrojenie czołgu), trzeci przedział, w tylnej części kadłuba, zajmował układ napędowy. Taki układ przedziałów wewnątrz czołgu, dzisiaj traktowany jako typowy, w owych czasach był rozwiązaniem prekursorskim.

Malowanie

    Na początku służby polskie FT-17 nosiły francuskie schematy kamuflażu, z nieregularnymi plamami o ostrych "podartych" krawędziach, w 3 lub 4 kolorach. Pod koniec lat dwudziestych liczne czołgi (zwłaszcza FT-17 CWS) były ciemnozielone.
      W latach 1932-1936 używany był schemat kamuflażu nazywany "japońskim". Składał się on z bardziej regularnych plam w kolorach: jasny żółtopiaskowy, ciemnozielony i ciemnobrązowy, rozdzielone cienkimi czarnymi paskami.
       W latach 1936-37 roku wprowadzono standardowy kamuflaż, złożony z nieregularnych plam koloru szaro-piaskowego i ciemno brązowego (sepii) na podłożu brązowo-zielonym. Plamy były malowane natryskowo, o przebiegu głównie poziomym, nie było żadnych schematów przebiegu plam. Wnętrze było w kolorze piaskowym.
        Czołgi zasadniczo nie nosiły żadnych oznaczeń. Jedynie w pierwszych latach służby nosiły wciąż francuskie taktyczne oznaczenia "karciane". Numery czołgów malowano na przedniej płycie i belce zawieszenia tylko do ok. 1937 roku. Później, tablice rejestracyjne przewożono wewnątrz.

Podstawowe dane

Długość: 4,1 m (z ogonem 5 m)
Szerokość: 1,47 m
Wysokość: 2,14 m
Masa: 6.500 kg, z działkiem 6.700 kg
Prędkość max: 7,8 km/h po drodze (z gąsienicami polskimi ponad 19 km/h)
Zasięg: 65 km
Pierwotne uzbrojenie: Działko Puteaux 37 mm, Hotchkiss 8mm wz. 14 (w Polsce Hotchkiss 7,92mm wz.25 pod koniec lat 20stych)
Szerokość gąsienic: 340 mm
Pancerz: nitowany z walcowanych płyt pancernych. Grubość - przód: 16mm (pionowe) - 8mm (poziome), boki i tył - 16mm, góra - 8mm, dno - 6mm.
Napęd: Renault: 39 KM przy 1500 obr/min; 4480 cm3; rzędowy, 4-cylindrowy, 4-suwowy, chłodzony cieczą.
Pokonywane przeszkody:

Załoga: 2

FT-17 na drezynie kolejowej w 1939 roku.

Źródła

"Broń Wojska Polskiego" J. Magnuski
"Wrzesień 1939 pojazdy Wojska Polskiego barwa i broń" A. Jońca, R. Szubański, J. Tarczyński
"Polska broń pancerna 1939" R. Szubański
"Na krawędzi ryzyka: Eksport polskiego sprzętu wojskowego w okresie międzywojennym" M.Deszczyński i W. Mazur

Internet
http://pibwl.republika.pl/index.htm
www.odkrywca.pl
http://www.wojsko18-39.internetdsl.pl/wrzesien/

/PATHE/
Korekta historyczna: MITOKO
Korekta historyczna: WOJ

Departamenty:

Administracja: