Znalazłeś błąd? 

Czołg 7TP w wersji jednowieżowej. 

Czołg lekki 7TP w wersji dwuwieżowej na Śląsku Cieszyńskim. 
Wieże zdemontowano z Vickersów.

    Po wejściu do służby czołgów Vickers władze wojskowe doszły do przekonania, iż jedynie modyfikacja wzoru angielskiego pozwoli na stworzenie czołgu lekkiego w pełni odpowiadającego wymogom Wojska Polskiego. Zakupiony Vickers od początku był krytykowany za nieskuteczne uzbrojenie, jakim były tylko karabiny maszynowe, napęd, zawieszenie, chłodzenie. Odpowiednie prace rozpoczęły się w 1932 roku w  Biurze Konstrukcyjnym Broni Pancernej Wojskowego Instytutu Badań Inżynierii w Warszawie i we współpracy z Biurem Studiów Państwowych Zakładów Inżynierii. Kierował nimi inż. A. Fabrykowski (WIBI). Zespół projektowy skupił się przede wszystkim na jednostce napędowej. Nowy model pojazdu miał otrzymać zmodyfikowany silnik wysokoprężny Saurer VBLD (PZInż. 235 w oznaczeniu polskim i seryjnie u nas produkowany), który był o przeszło 20 KM mocniejszy niż oryginalny Armstrong - Siddeley. Modyfikacji dokonały Polskie Zakłady Inżynieryjne. Sam silnik miał większą moc, mniejszą masę i elektryczny rozrusznik - moc 110 KM przy 1800 obr/min. Dążono także to zwiększenia opancerzenia. Jego zastosowanie wymusiło przekonstruowanie tylnej części kadłuba - stało się ono większe, ale także osłonięte opancerzeniem o zwiększonej grubości. Modyfikacje dotknęły też zawieszenia i resorów, które odpowiednio wzmocniono. Poszerzono koła nośne i ulepszono system chłodzenia (ten był niewydajny w Vickersach, dlatego potrzebne były wywietrzniki po bokach kadłuba). 

      Etap projektowy zakończono 24 czerwca 1933 roku. 19 stycznia 1933 roku (jeszcze przed skończeniem dokumentacji technicznej) podpisano z PZInż umowę na skonstruowanie dwóch prototypów. Ponieważ już wkrótce zamierzano przystąpić do prac montażowych czołgu, w marcu 1933 roku wystąpiono o sprowadzenie z Anglii potrzebnych części. Departament Techniczny Ministerstwa Spraw Wojskowych podjął decyzję, by zakupić je jako części zamienne do czołgów Vickers. Po przeprowadzeniu odpowiednich transakcji, części te zostały dostarczone do Polski już w maju tego roku. Nadano prototypowi oznaczenie fabryczne PZInż 120 lub też oznaczenie VAU-33 - "Vickers-Armstrong Ursus" (ewentualnie "Ulepszony"). Prototyp powstał na początku sierpnia 1934 roku. Oznaczono go numerem 1595 i nadano nazwę "Smok". 

VAU 33, a później "Smok" w pierwotnej postaci.

      Wykonano go z żelaza, a nie z płyt pancernych (!). Został on skierowany na próby terenowe w okresie 16 sierpnia - 1 września 1934 roku, gdzie przybył 1100 kilometrów. Na trasie podlegał porównaniu z dwoma czołgami Vickers i ciagnikiem C7P (opisano oddzielnie), nad którym prace prowadzono równocześnie. Czołg 7TP okazał się zwycięzcą pod względem manewrowości, jednak był wolniejszy na drogach utwardzonych. Ta pierwsza cecha była jednak zdecydowanie ważniejsza. Z innych wad zwrócono uwagę na potrzebę dalszej poprawy układu chłodzenia i wzmocnienie zawieszenia. Oto treść opini:

    "Czołg 7 TP w porównaniu z czołgiem Vickers na drogach bitych ma prędkość maksymalną nieznacznie mniejszą, natomiast w terenie, wskutek większego stopnia przyspieszenia, łatwiej pokonuje wszelkie przeszkody naturalne".

     Drugi prototyp "Słoń" o numerze 1596 przekazano Centrum Wyszkolenia Broni Pancernych w Modlinie 13 sierpnia 1935 roku, gdzie służył do szkolenia mechaników kierowców (wraz z 4 innymi czołgami z pierwszej partii). Późny termin przekazania prototypu wynikał z opóźnienia jego budowy ze względu na użycie części do budowy C7P. Domniemywa się istnienie trzeciego prototypu o numerze 1597, na co wskazują zdjęcia. 

      Dalsze prace nad czołgiem 7 TP prowadzili konstruktorzy powstałego w 1934 roku Biura Badań Technicznych Broni Pancernych i "Smok" pozostawał w ich dyspozycji przez wiele lat. Prace te dotyczyły usuwania różnych zauważonych niedomagań, wprowadzenia zmian, a nawet nowych rozwiązań konstrukcyjnych. Silnik o większej mocy oraz nowa skrzynka przekładniowa polskiej konstrukcji pozwoliły na wzmocnienie opancerzenia do grubości 17 mm. Ułatwiono dostęp do sprzęgieł bocznych. W związku z większym ciężarem silnika oraz w wyniku pogrubienia opancerzenia, a więc ogólnego wzrostu ciężaru wozu, wzmocniono resory oraz poszerzono także koła nośne. Inne dalsze zmiany dotyczyły układu chłodzenia silnika, zmian żaluzji chłodzenia itp. Zmiany te umożliwiły złożenie pierwszego zamówienia.

Realizacja pierwszego zamówienia

    Jesienią 1934 roku zadecydowano o przyjęciu czołgu 7TP do uzbrojenia WP jednak jedynie w wariancie dwuwieżowym. Pozwoliło to na złożenie 18 marca 1935 roku zamówienia na pierwszą partię 22 czołgów. Produkcję rozpoczęto w PZInż wspieraną przez wielu dodatkowych wykonawców. Płyty pancerne wykonała huta "Pokój" w Chorzowie, gąsienice fabryka "Lilpop, Rau i Loewenstein" w Warszawie. 44 wieże do tych czołgów pochodziły z przezbrojenia czołgów Vickers'a, więc nie warto się doszukiwać różnic. Zamówienie zrealizowano do 1936 roku:
-1935 - 4 czołgi 7TPdw
-1936 - 18 czołgów 7TPdw

    W latach trzydziestych pojawiły się liczne dylematy na temat uzbrojenia pojazdów pancernych. Poszukiwano i testowano mnóstwo typów i kalibrów uzbrojenia. Jeszcze w październiku 1930 roku w Instytucie Badań Materiałów Uzbrojenia omawiano budową działka towarzyszącego piechocie przeznaczonego do zwalczania broni pancernej. Dotąd znajdujące się na wyposażeniu działko kalibru 47 mm wz. 25 nie odpowiadało już ówczesnym wymaganiom. Przemysł krajowy wystąpił więc z kilkoma projektami działek przeciwpancernych piechoty. Miały być one także przystosowane do potrzeb broni pancernej. Ponieważ jednak sprawa wyprodukowania krajowego działka przeciągała się, wiceminister spraw wojskowych gen. Kasprzycki w kwietniu 1935 roku wydał polecenie zakupu modelowych przeciwpancernych działek zagranicznych, przeznaczonych do uzbrojenia piechoty i kawalerii. Do zakupu tych działek wydelegowano specjalną komisję (m.in. w jej skład wchodził kierownik BBT Br. Panc. płk. O'Brien de Lacy). Poszukiwanie odpowiednich typów działek zaczęto od Szwecji, gdzie firma Bofors zademonstrowała komisji swoje działko ppanc. kal, 37 mm.

     Jednocześnie - gdy firma Bofors została zaznajomiona z zamiarem ewentualnego umieszczenia tego działka sprzężonego z polskim karabinem maszynowym w czołgowej wieży - zaproponowała, że po otrzymaniu rysunków szkicowych wieży oraz karabinu maszynowego i celownika teleskopowego, jej biuro projektowe opracuje bezpłatnie takie rozwiązanie.

.    Perturbacje te spowodowały uruchomienie produkcji czołgu 7TP w opisanym powyżej wariancie przejściowym- dwuwieżowym. Wynikiem prób było wybranie szwedzkiej przeciwpancernej armaty 37 mm systemu Bofors. Polacy zlecili Szwedom w grudniu 1935 roku opracowanie odpowiedniej wieży dla ich armaty. Wieża wraz z dokumentacją dotarła do Polski w listopadzie 1936 roku. W firmie Bofors zamówiono także wieżę modelową z wyposażeniem takim samym, jak w szwedzkich czołgach Landsverk 60. Zgodnie z umową oprócz modelowych wież w dwóch różnych wykonaniach, firma miała także dostarczyć szczegółowe rysunki oraz niektóre elementy wyposażenia jak np. celownik peryskopowy firmy Zeiss typu TWZ-1. 

     Natychmiast uruchomiono prace analityczne nad dostarczonym projektem szwedzkim, które prowadził ponownie inż. Fabrykowski. Zakończyły się zamontowaniem jej w styczniu 1937 roku na nieco zmienionej do tego celu konstrukcji pojazdu "Smok". Zmiana polegała na wzmocnieniu stropowej płyty kadłuba i przesunięciu akumulatorów z przedziału bojowego do napędowego. 

Wnętrze wieży 7TP czołgu Smok - jeszcze bez polskiej niszy.
 

"Smok" z wieżą szwedzką, przed przekonstruowaniem.

Dla porównania 7TP w wersji z wieżą z wykuszem.

    Testy nowej konstrukcji przeprowadzono w dniach 3-17 luty 1937 roku. Pierwsze próby strzelań przeprowadzono na poligonie w Centrum Badań Balistycznych. Potem, do dalszych prób, "Smok" został przekazany do Baonu Doświadczalnego w Modlinie. Były one korzystne i doprowadziły do akceptacji wieży, z drobna modyfikacją w postaci dodatkowej niszy z tyłu wieży, instalację włazu w stropie wieży a nie w tylnej ściance, montaż pancernej osłony oporopowrotnika. Więcej o konstrukcji wieży poniżej w dziale KONSTRUKCJA.

       Ostatecznie wieże dla czołgów 7 TP produkowany firmy: L. Zieleniewski i Fitzner-Gampner oraz huta Pokój (Baildon). Huta Pokój miała dostarczać płyty pancerne, a firma L. Zieleniewski i Fitzner-Gampner resztę części oraz dokonywać końcowego montażu wież.

       Jeszcze w listopadzie 1936 roku firma Bofors złożyła oferty na dostawę mechanizmów podniesieniowych działka, mechanizmów kierunkowych wieży oraz przyrządów obserwacyjnych: celownika peryskopowego i celownika teleskopowego firmy Zeiss. Produkcji przyrządów obserwacyjnych opartych na konstrukcji Zeissa, ale ulepszonych, podjęły się Polskie Zakłady Optyczne. Oprócz w/w przyrządów obserwacyjnych przewidziano szczeliny obserwacyjne osłonięte szkłami pancernymi oraz peryskop odwracalny Gundlacha przeznaczony uprzednio do tankietek TK i TKS.
       Prace nad ulepszeniem wieży wciąż jeszcze trwały, niezależnie od jej produkcji seryjnej. Pod koniec 1938 roku dodano do wieży tylną niszę dla radiostacji czołgowej typu 2N/L. Radiostacja ta była adaptacją polskiej radiostacji samolotowej typu 2N/L. W bocznych blachach wieży przewidziano kilka otworów, umożliwiających prowadzenie ognia z ręcznej broni np. z rewolweru. Tuż przed wybuchem wojny, kiedy wykonano pierwszą partię polskich pistoletów maszynowych typu MORS, Dowództwo Broni Pancernych rozważało możliwość uzbrojenia załogi czołgu także i w tę broń. Wojna przerwała ten projekt.

Realizacja drugiego zamówienia

    Drugie zamówienie złożono dopiero 7 lutego 1936 roku, czyli WP kazało czekać prawie rok na kolejną partię.  Zamówiono łącznie 16 pojazdów, ponownie w wersji dwuwieżowej. Ukończono jedynie 2 sztuki, kiedy zmieniono warunki zamówienia. Na podstawie aneksu do umowy PZInż miały zmienić wariant produkcji na czołg jednowieżowy. Łącznie z II partii ukończono 14 sztuk w wersji jednowieżowej, a 2 w dwuwieżowej, ale termin dostawy przesunięto o kilka miesięcy, zamiast zakładanego stycznia 1937 roku. 

      Już w 1936 roku rozpoczęto rozbudowę linii produkcyjnej PZInż. na potrzeby produkcji 7TP.

Linia produkcyjna 7TP

Realizacja zamówień z roku 1937 (3 i 4 seria)

    Kolejną umowę z PZInż podpisano na początku 1937 roku, a jej przedmiotem było 18 czołgów dwuwieżowych, które miano dostarczyć do 30.10.1937 roku. Z racji zmian jakie dotknęły "2 serię" (zmiana na jedną wieżę) ich odbiór także się przesunął i zakończony został w maju 1938 roku. Warto zwrócić uwagę, iż produkowano od 3 serii modyfikację z pełnymi drzwiczkami przedziału silnika, a nie układem "grilowym". O tym poniżej w dziale MODYFIKACJE. 

      Czwarta umowa podpisana została jesienią 1937 roku (czyli w trakcie realizacji 3 serii) i opiewała na...49 sztuk czołgu 7TP w wersji jednowieżowej. Miano je dostarczyć od w okresie między 1 stycznia, a 3 czerwca 1938 roku. Faktycznie czołgi przekazano w okresie listopad 1938 - maj 1939:
- grudzień 1938 - 16 sztuk
- początek 1939 - 33 sztuki

        Zgodnie z ogólnym planem rozwoju i rozbudowy sił zbrojnych oraz szczegółowym programem rozwoju broni pancernej WP na lata 1936-1942, zatwierdzonym do realizacji podczas dwudniowego posiedzenia KSUS 8 - 9 stycznia 1937 r., przewidziano utworzenie 8 batalionów czołgów lekkich dla odwodu Naczelnego Wodza, dla wyposażenia tych oddziałów przeznaczono 412 czołgów (392 zgodnie z etatami wojennymi - po 49 wozów w batalionie plus 20 wozów rezerwy) lekkich typu 7TP. Realizacja tego programu napotyka jednak na poważne trudności związane przede wszystkim z uzyskaniem odpowiednich środków finansowych. Te a zależały m.in. od ustaleń KSUS. Jednym z jego członków byt szef Sztabu Głównego generał Władysław Stachiewicz (mianowany na to stanowisko w czerwcu 1935 r.), zwolennik priorytetu rozbudowy broni przeciwpancernej; glos Inspektora Broni Pancernej w GISZ, gen. Tadeusza Piskora, optującego za rozbudową broni pancernej miał siłą rzeczy mniejsze znaczenie.

       Produkcja czołgów, choć co roku przeznaczano sumy wystarczające na zamówienie wozów przeciętnie dla jednej kompanii - traktowana była drugorzędnie. Prawdopodobnie nie bez wpływu na taki stan rzeczy był problem uzbrojenia 7TP rozwiązany dopiero w1937 r., a także wiadomości napływające z pól bitewnych w Hiszpanii na używane tam czołgi lekkie, m.in. sowieckie T-26, odpowiedniki właśnie 7TP stawały się stosunkowo łatwym łupem lekkich 20-37 mm armat przeciwpancernych.

Realizacja piątej serii

 
Czołgi 7TP podczas przeglądu.

Realizacja zamówień 1939 r. 

    W 1938 roku wydano decyzję odnośnie wstrzymania zamówień czołgu 7TP, co było spowodowane dylematami względem jego słabego opancerzenia. Miano go zastąpić nowymi konstrukcjami w tym czołgiem 9TP. Okazało się jednak, że ani nie wejdą one w "rozsądnym" czasie do produkcji, a nadzieje na zakupy czołgów we Francji stały się iluzoryczne, decyzję na przełomie 1938/1939 roku odwołano. W roku 1939 zamówienia zintensyfikowały się wobec gorączki wojennej. Zaczęło się w kwietniu 1939 roku. PZInż. podpisało umowę na dalsze 32 sztuki 7TP, które miano zdać do 31 sierpnia (11 sztuk) i do 30 września (21 sztuk). Zrealizowano jedynie to pierwsze zamówienie na 11 sztuk. Było to spowodowane opóźnieniami z winy huty "Bismarcka" (dziś: Batory), która nie dotrzymała terminu dostawy płyt pancernych powołując się na konieczność realizacji zawartych wcześniej innych umów m.in. dla...III Rzeszy. Zamówienia zagraniczne dla polskich zakładów były bardzo intratne, gdyż zamówienia WP były niewielkie w porównaniu do mocy produkcyjnych naszych zakładów. 

     5 czerwca złożono zamówienie na 50 sztuk, które miano dostarczyć od grudnia 1939 do lutego 1940 roku. 29 czerwca kolejne 50 sztuk, zakontraktowanych na marzec - kwiecień 1940 roku. 8 sierpnia 1939 roku zamówiono dalsze 50 czołgów na maj - czerwiec 1940 roku. 

    Warto wspomnieć, że w 1939 roku zakończono rozbudowę PZinż. prowadzoną od 1936 roku. Dało to w styczniu wydajność produkcyjną 24 czołgów 7TP na miesiąc.

Podsumowanie produkcji

    W latach 1935 - 39 zbudowano 132 czołgi seryjne 7TP, z czego 24 sztuki w wariancie dwuwieżowym, a 108 w wariancie jednowieżowym. Gdyby nie całkowicie zbędna decyzja o wstrzymaniu zamówień w 1938 roku, to w czasie działań wojennych 1939 roku w Polsce walczyłyby 3, a nie 2 bataliony 7TP. Tabela przedstawia wcześniej omówiony proces produkcji:

ROK	SERIA	LICZBA ZBUDOWANYCH	UWAGI
1935	I	4	Wariant dwuwieżowy, zamówiony 18 marca 1935 roku w I seriiii (łącznie 22 czołgi)
1936	I	18	Wariant dwuwieżowy, zamówiony 18 marca 1935 roku w I serii (łącznie 22 czołgi)
1937	II	16	2 sztuki dwuwieżowe, 14 sztuk jednowieżowych
1938	III	18	Termin przesunięty ze względu na zmianę wersji na maj 1938 roku
1938	IV	16	Realizjacja części z zamówionych 49 pojazdów
1939	IV	33	Realizjacja reszty z zamówionych 49 pojazdów
1939	V	16	Dostarczone terminowo do maja 1939 roku
1939	VI	11	Ostatnia zrealizowana umowa

Koszta

    Ocenić można, że produkcja jednego czołgu 7TP kształtowała się w granicach 181.500 zł bez uzbrojenia. Z uzbrojeniem koszt wynosił już 231.000 zł. Natomiast koszt wystawienia baonu składającego się z 3 kompanii 7TP wraz z amunicją na 3 miesiące walk to 13.000.000 zł.

Modyfikacje 7TP

    Pierwszą istotną zmianą, była modyfikacja układu opancerzenia tylnej części kadłuba poprawiająca chłodzenie napędu czołgu.

    Widoczną modyfikacją była zmiana tylnich podwójnych drzwi "grillowych". Wymieniono je na model z wypełnieniem pełnym. Zmiany te przetestowano podczas kolejnego rajdu sprzętu pancernego tj. w dniach 22 czerwca-12 lipca 1935 roku i wdrożono w kolejnych partiach zamawianego sprzętu (prawdopodobnie od "3 serii"- pojazdy zamówione w 1937 roku). Pojazdy z kolejnych zamówień (także "3 seria"?) otrzymały nowszy wariant gąsienic, o ile konstrukcja czy długość pozostały bez zmian, o tyle zmieniono ich szerokość, zmniejszając ją w stosunku do tej z pierwszych modeli czołgu. Od października 1936 roku zmieniono tłumik wydechowy (na model znany z ciągnika C 7P), przenosząc go jednocześnie z dolnej do górnej części tylnej płyty kadłubowej (ponad drzwi). W trakcie eksploatacji lub w kolejnych seriach instalowano różne typy rozruszników czy pompy wtryskowej. W ramach rozwoju czołgu 7TP pracowano także, lecz nie wdrożono tak interesujących prac jak np. wykorzystanie zmodyfikowanych żyroskopowych busoli lotniczych w nawigacji lądowej

Wczesna seria 7TP. Widoczne drzwiczki grilowe i tłumik w dolnej części 

Modyfikacja 7TP - widoczne tylnie drzwi z wypełnieniem, a nie grilowe. Tłumik u góry. Prawdopodobnie 3 seria w górę.

Przydziały w czasie produkcji

    Wyprodukowane jako pierwsze 4, dwuwieżowe, seryjne czołgi wysłano we wrześniu 1935 roku do 3 batalionu pancernego w Warszawie.  Na początku 1936 roku oddano do tego batalionu jeszcze 14 czołgów. To pozwoliło na sformowanie pierwszej kompanii mobilizowanej na czas wojny (zapas "a"), składającej się z 15 sztuk. Resztę pojazdów zostawiono w ramach kompanii szkolnej. 

    Pozostałe 4 czołgi z I serii skierowano do 11 batalionu pancernego przy Centrum Wyszkolenia Broni Pancernych w Modlinie. W tym Centrum znajdował się też drugi prototyp "Słoń". 

     Kolejne pojazdy wysyłano wciąż do 3 batalionu. W końcu 1937 roku otrzymał on pojazdy powstałe w ramach "2 serii" (większość to jednowieżowe) a do maja następnego roku pojazdy "3 serii". Dostawy pozwoliły na wystawienie kolejnych dwóch mobilizacyjnych kompanii. Używano ich na dużych ćwiczeniach międzydywizyjnych i dziesiątkach defilad.  

     3 batalion wystawił komponent pancerny w sile dwóch kompanii czołgów 7TP (32 czołgi), który wraz z innymi pododdziałami pancernymi (łącznie 112 czołgów i samochodów pancernych) uczestniczył jesienią 1938 roku w zajmowaniu czechosłowackiego Zaolzia.

 

7TP w czasie zajmowania Zaolzia.

     Po tych dostawach kolejne skierowano do 2 batalionu pancernego z Żurawicy. W okresie grudzień 1938 - maj 1939 do jednostki przybyła większość z IV serii produkcji. Kilka trafiło ponownie do 3 batalionu celem wymiany wersji dwuwieżowych. Te odesłano do 2 batalionu i CWBrPanc. Prawdopodobnie były to 4 czołgi dwuwieżowe (niektóre źródła podają jeszcze jako piąty jeden pojazd z armatą 37mm, ale mógł on pochodzić z fabryki). 

7TP z 2 batalionu czołgów lekkich w sierpniu 1939 roku

Podsumowując w sierpniu 1939 roku 7TP znajdowały się w:

• 2 batalion pancerny w Żurawicy: 57 pojazdów (10 dwuwieżowych). 26 w zapasie mobilizacyjnym (tylko jednowieżowych), 23 jako szkolno-mobilizacyjne (w tym 2 dwuwieżowe) i 8 szkolnych (tylko dwuwieżowe);
  

• 3 batalion pancerny w Warszawie: 56 czołgów (w tym 7 dwuwieżowych), w tym 26 w zapasie mobilizacyjnym (tylko jednowieżowe), 23 jako szkolno-mobilizacyjne (jednowieżowe) i 7 szkolnych (tylko dwuwieżowe i w tym prototypowy "Słoń");

• 11 batalion pancerny CWBrPanc w Modlinie: 10 czołgów ( 8 dwuwieżowych, a wśród 2 jednowieżowych jeden to prototypowy "Smok"), wszystkie pojazdy widniały jako szkolne;

• Państwowe Zakłady Inżynierii: 11 sztuk jednowieżowych w trakcie prób odbiorczych.

Sprzęt dodatkowy

• Prowadnica szynowa - konstrukcję oparto o kolejowy nośnik, czyli wagon-platformę, na której umieszczano pojazd. Moment obrotowy z jego napędu przenosił się na koła wagonu wprawiając je w ruch. Najczęściej tego typu konstrukcje dołączano do pociągów pancernych jako drezyny. Było to rozwiązanie, które testowano na większości czołgów, chcąc je wprowadzić na stan wojsk kolejowych. Projekt prowadnicy powstał w Biurze Konstrukcyjnym poznańskich zakładów Cegielskiego, po czym pierwsze próby na prototypie przeprowadzono w lipcu 1936 roku. W testach i próbach trwających do połowy 1939 roku uczestniczył dwuwieżowy "żelazny" "Smok". Prowadnice skierowano do produkcji seryjnej w 1939 roku (zamówiono 16 sztuk), z przeznaczeniem jednak pod ciągniki gąsienicowe C7P. 7TP mogły bez problemu korzystać z tych prowadnic. 

Smok na prowdnicy szynowej.

• Sprzęt inżynieryjny - wraz z rokiem 1938 okazało się, że przeszkody czołgowe napotkane na Zaolziu są problemem dla czołgów 7TP. Opracowano na takie przypadki montowany przed pojazdem taran rozbijający przeszkody, spychacz do zasypywania rowów i kładkę mostową z przęsłem o rozpiętości 8 metrów i nośności 10 t. Prace zakończono na poziomie prototypów i nie wprowadzono do września 1939 roku do uzbrojenia. 

• Elektrownie czołgowe EC-1 - wprowadzono je do pododdziałów technicznych batalionów pancernych. Instalowano je na jednoosiowych przyczepkach. Pierwszy jej prototyp powstał z końcem 1936 roku. Elektrownia taka składała się z silnika gaźnikowego i prądnicy a jej zadaniem było awaryjne uruchomianie silnika czołgu w przypadku uszkodzenia akumulatorów czy rozrusznika.

• Przyczepy ewakuacyjne - Podjęto także produkcję seryjną trzyosiowych przyczep ewakuacyjnych przeznaczonych do transportu uszkodzonych czy niesprawnych czołgów. Pierwszy jej prototyp powstał z końcem 1937 roku w PZInż. Następnie trwały badania i testy, które pozwoliły na złożenie w czerwcu 1938 roku zamówienia na siedem takich przyczep. Wzięły udział w wojnie obronnej 1939 -ego roku, ale przy ciągnikach C7P.

Malowanie

    Czołgi 7TP malowano na trójbarwny kamuflaż maskujący używany powszechnie w WP. Spotyka się także jednolite malowanie ciemno - oliwkowe.

Oznaczenie

    Czołg 7TP często oznacza się jako 7TPjw i 7TPdw. Odpowiednio "jednowieżowy" i "dwuwieżowy". Jest to oznaczenie nieformalne nie mające podstaw w jakichkolwiek dokumentach.

     Oznaczenia boczne na wieży zamalowano w sierpniu 1939 roku. Były obecne podczas zajmowania Zaolzia, ale już w czasie walk 1939 roku nie, gdyż ułatwiały celowanie przeciwnikowi. Błąd ten natomiast zrobili Niemcy malując białe krzyże na wieżach swoich czołgów. To tak jakby namalowali tarczę strzelniczą. Po kilku dniach walk także i oni zakrywali oznaczenia malując je na żółto lub pokrywając błotem.  

Jedno z najładniejszych zdjęć naszych czołgów. Podziękowania dla Tierce'a za dostarczenie.

Epizod wrześniowy

    We wrześniu 1939 roku sformowano dwa bataliony czołgów 7TP. 1 batalion czołgów lekkich sformował 3 batalion pancerny, a 2 batalion czołgów lekkich sformował 2 batalion pancerny.  

      Batalion czołgów lekkich składał się z pocztu dowódcy (1 czołg), trzech kompanii czołgów (po 16 czołgów) i kompanii techniczno-gospodarczej. Łącznie w batalionie było po 49 sztuk 7TP w wariancie jednowieżowym. Co istotne oba bataliony skierowano do strategicznego odwodu WP, czyli Armii "Prusy" dowodzonej przez gen. Dąb-Biernackiego. 

     Na początku wojny w Warszawie, sformowano jeszcze dwa, improwizowane pododdziały czołgów 7TP. Pierwszy z nich liczył 11 pojazdów jednowieżowych (pojazdy przechodziły próby odbiorcze w Forcie Wola) pod dowództwem kpt Grąbczewskiego, i drugi, prawdopodobnie także liczący 11 czołgów, tym razem dwuwieżowych pochodzących z CWBrPanc (7 sztuk) i 3 batalionu pancernego. Dowódcą tej kompanii był kpt. Michałkowski.

     W momencie wybuchu wojny oba największe związki pancerne WP znajdowały się w transporcie, 1 b.cz.l. (dca mjr Kubin) dopiero 3 września znalazł się na pozycjach w rejonie miejscowości Końskie, natomiast 2 b.cz.l. (dca mjr Karpow) został "przejęty" przez Armię "Łódź" i skierowany w rejon Piotrkowa. W rejonie tego miasta miało miejsce jedno z największych starć pancernych we wrześniu, w dniach 4-5 września 2 b.cz.l. zniszczył w walce m.in. około 15 pojazdów pancernych wroga, ponosząc przy tym nieco mniejsze straty. Pojedynczymi kompaniami próbowano atakować i powstrzymywać przeprawiające się przez rzekę Prudka pododdziałami niemieckiej 4 DPanc a potem atakując także 1 DPanc. 

     W dniach 6-10 września oba bataliony z dużymi stratami, wynikłymi głównie z porzucania uszkodzonych czołgów, braku paliwa (notoryczne problemy ze względu na nietypowe paliwo, jakim była ropa) dotarły za Wisłę, 2 b.cz.l. znalazł się 8 września w Miłosnej, 1 b.cz.l prowadząc walki odwrotowe i osłonowe (w walkach o Głowaczów polskie czołgi zniszczyły m.in. niemiecki czołg PzKpfw IV. Miał on wielką wadę w postaci małego zasięgu działa, co sprawiało, ze zanim zbliżył się do czołgów polskich już był w ich zasięgu) swymi głównymi siłami znalazł się w rejonie Ryk 10-ego września, skąd skierowano go dalej na przedmieścia Lublina, później w rejon Krasnegostawu. Tak naprawdę siły 1 b.cz.l. składały się z 3 kompanii czołgów i kompanii techniczno-gospodarczej. Pozostałe dwie kompanie utraciły cały swój sprzęt po zachodniej stronie Wisły. 

     Kompanie Obrony Warszawy wspierały obronę stolicy oraz uczestniczyły w różnorakich działaniach nękających (np. wypad na Okęcie 12 września- po nim w wyniku strat z obu kompanii stworzono jedną). 11 września 2 b.cz.l.wycofał się aż do Brześcia nad Bugiem, gdzie z jego resztek sformowano samodzielną kompanię czołgów lekkich przeznaczoną do asystowania sztabowi Naczelnego Wodza. 14 września kompania ta wyruszyła w kierunku Kowla (staczając po drodze przynajmniej dwie potyczki) i dotarła do tego miasta 16 września. Dzień później, już bez sprzętu pancernego (został spalony) skierowana została ku rumuńskiej granicy, ostatecznie żołnierze przekroczyli granicę z Węgrami. 1 batalion (łącznie 22 wozy 7TP) po dotarciu w rejon Krasnegostawu (14 września) z podporządkowaniem mjr Majewskiemu dowódcy 11 dywizjonu pancernego. 15 września zgrupowanie Majewskiego podporządkowano Warszawskiej Brygadzie Pancerno-Motorowej i ruszono na Tomaszów Lubelski (dca Armii "Lublin" zakładał przebicie się dalej na Lwów). Wieczorem 17 września zajęto podstawy wyjściowe ku atakowi na miasto dnia następnego. Czołgi 7TP wspierały w ataku 3 kompanię 1 pułku strzelców pieszych (pułk zmotoryzowany ze składu WBPanc-Mot). Czołgi wyprzedziły w natarciu piechotę, przełamały m.in. opór stanowisk przeciwpancernych (zniszczono 5 spośród znajdujących się tu 8 niemieckich działek) i wdarły się do Tomaszowa likwidując kolejne stanowiska niemieckie. Miasto częściowo opanowano. Jednak sytuacja była groźna, od południowego zachodu do miasta zbliżał się niepełny niemiecki 4 pułk czołgów i II batalion 3 pułku czołgów (oba z 2 DPanc). Uderzyły one nie bezpośrednio na miasto, lecz w rejon pomiędzy Pasiekami a Tomaszowem. Ku nim wyruszyły dwa plutony 7TP jednak tracąc dużą ilość pojazdów (zniszczony 1 czołg, 7 zdobytych) nie powstrzymały ataku (zniszczyły 4 pojazdy niemieckie) co zmusiło do opuszczenia dopiero co opanowanej części Tomaszowa. Dowództwo Brygady ponowiło atak, tym razem w nocy. Polskim oddziałom brakowało jednak już sił i ponownie zostały odrzucone ze znacznymi stratami, tak że następnego dnia liczba czołgów 7TP spadła do 7 sztuk. Brakowało paliwa, czołgi ustawiono jakie stałe punkty oporu w rejonie wsi Zielone. Wieczorem, 19 września ponowiono atak, jak się miało okazać już ostatni. Do ataku wraz z piechotą poszły ostatnie sprawne czołgi lekkie, jednak huraganowy ogień z przygotowanych stanowisk niemieckiej obrony atak załamał, ocalał jeden czołg 7TP. O świcie 20 września poproszono Niemców o rozmowy kapitulacyjne, walki zakończono. 

7TP porzucony w 1939 już rozbrojony przez Niemców.

Podstawowe dane (w nawiasach wersja dw)

• Załoga - 3 osoby
• Ciężar - 9900 kg (9400 kg)
• Wymiary
  • długość: 4,65 m
  • szerokość: 2,43 m
  • wysokość: 2,27 m (2,18 m)
  • prześwit: 38 cm
  • nacisk jednostkowy: ok. 0,6 kg/cm2;
• Napęd - silnik wysokoprężny PZInż-235, 6-cylindrowy, o poj. 8550 cm³, 4-suwowy, chłodzony cieczą, o mocy 110 KM przy 1800 obr/min.
• Uzbrojenie
  • wersja jednowieżowa
    • armata wz. 37 Bofors L/45 kalibru 37 mm (80 naboi)
    • karabin maszynowy wz.30 kalibru 7,92 mm (3960 naboi)
  • wersja dwuwieżowa
    • 2 karabiny maszynowe wz.30 kalibru 7,92 mm z zapasem 6000 naboi
• Pancerz: 5-17 mm
  • kadłub: przód 10-17 mm, boki 9-17 mm, tył 9 mm, strop 5-10 mm, dno 5-10 mm
  • wieża: przód, boki i tył 15mm, strop 8-10 mm
• Prędkość maksymalna - 32 km/h - niektóre źródła podają 37 km/h
• Zasięg - szosa 150 - 160 km, teren 130 km 
• Promień skrętu - 2,5 m ;
• Pokonywane wzniesienia - do 35 stopni;
• Pokonywane brody - do 1 m ;
• Pokonywane rowy - o szerokości do 1,8 m
• Paliwo - ropa naftowa
• Zużycie paliwa - 81 l na 100 km po drodze, 100 l na 100 km w terenie