Fokker F-VIIb/3m

(Fokker F.VII/3MW)  

Znalazłeś błąd? 


Samolot F.VIIb/3m w wersji bombowej w barwach 211 Eskadry Bombowej.


Samolot PLL LOT "Anka".

Powstanie

    Anthon Fokker zbił fortunę na konstruowaniu świetnych myśliwców na potrzeby niemieckiego lotnictwa w czasie I wojny światowej. Po jej zakończeniu holenderski producent przestawił się na produkcję samolotów pasażerskich. Swoją uwagę skupił początkowo na jednosilnikowych samolotach, które wkrótce stały się sławne, a Fokker stał się głównym europejskim przewoźnikiem.
       Samolot Fokker V.II został zaprojektowany przez zespół kierowany przez Waltera Rethel'a, jako samolot pasażerski o dużym zasięgu. Było to rozwinięcie projektu wcześniejszego Fokkera F.V. Fokker F.VII był górnopłatem, o konstrukcji mieszanej, zabierającym łącznie 8 pasażerów i 2 osobową załogę.
        Prototyp oblatano 11 kwietnia 1924 roku, a produkcja osiągnęła jedynie 5 sztuk, a to ze względu na powstanie wersji ulepszonej F.VIIa. Wersja ta napędzana była jednym silnikiem rzędowym Packard Liberty (420 KM), ewentualnie silniki gwiazdowe Bristol Jupiter lub Pratt Whitney Wasp (400 - 500 KM). F.VIIa oblatano 12 marca 1925 roku. Łącznie powstało 40 maszyn tego typu. Powstała także wersja F.VIIb, która miała większą długość płata o 2,4 m. 


Fabryka Fokker'a. Budowa płata samolotu F.VII.

 
    W 1925 roku Henry Ford rozpisał konkurs w celu wyboru najlepszego samolotu na potrzeby lotów przewoźniczych. Warunkiem konkursowym był przelot na linii długości 1.900 mil z 13 lądowaniami. Fokker szybko zareagował i w zakładach w Amsterdamie rozpoczęto prace nad dodaniem po jednym silniku pod każdym skrzydłem do samolotu F.VII. Oprócz tego wymieniono silnik dziobowy na mocniejszy. Tak zmodyfikowana maszyna została wysłana do USA na konkurs Ford'a. Samolot ochrzczono nazwą F.VII "Trimotor" (F.VIIa/3m) i wkrótce stał się on najpopularniejszym samolotem pasażerskim. Oblatany został 4 września 1925 roku.
        Kiedy "Trimotor" wziął udział w konkursie Forda był pierwszym trzy silnikowym samolotem w USA. W zawodach wystartowało 16 innych maszyn. Samolot holenderski pilotował sam właściciel firmy A.Fokker. Zwyciężył on zawody i natychmiast polecił rozpoczęcie produkcji.
        Kolejne egzemplarze F.VIIa/3m produkowano według wcześniejszego projektu, jednak od trzeciej maszyny kadłub wydłużono o 800 mm (do łącznej długości 14,60 m). Jako napęd stosowano silniki gwiazdowe Whirlwind o mocy 200 KM każdy. Łącznie wyprodukowano 18 sztuk F.VIIa/3m. Poza tym wiele maszyn F.VIIa zostało przebudowanych do standardu F.VIIa/3m, a 3 maszyny F.VIIa/3m przebudowano do wersji bombowej dla lotnictwa holenderskiego.
         W roku 1927 do wersji trzy silnikowej przebudowano samolot F.VIIb i w ten sposób F.VIIb/3m. Samolot napędzany był przez silnik Wright J4, ewentualnie Wright J5. Produkcję samolotu zakończono w 1932 roku i łącznie powstały 63 maszyny.


Cywilny Fokker F.VII PLL LOT, jeszcze jednosilnikowy.

           Samoloty F.VII były maszynami wybitnymi jak na swoje czasy. Na swoim koncie odnotowały wielkie wydarzenia w historii lotnictwa. Jeden z samolotów holenderskich linii KLM wykonał lot dwuetapowy z Holandii do Indii Wschodnich. Poza wygraną w konkursie Ford'a samolot F.VIIa/3m wykonał pierwszy lot w rejonie Bieguna Północnego w 1926 roku. W roku 1928 wykonano pierwszy przelot nad Pacyfikiem z międzylądowaniem na Hawajach i Fiji. W tym samym roku słynna Amelia Earhart wykonała przelot nad Atlantykiem na samolocie F.VIIb/3m.  
            Samoloty tego typu używane były przez linie holenderskie KLM, francuskie CIDNA i STAR. Poza tym używała ich Szwajcaria, Węgry (linie Malert), Dania, USA (cywilne i wojskowe), Polska, Wielka Brytania. W tym ostatnim kraju, w Zakładach Avro rozpoczęto produkcję licencyjną F.VIIb/3m jako Avro 618 Ten. Produkcję podjęto też w Czechach, Belgii, Włoszech i Hiszpanii. Łącznie powstało 154 samoloty Fokker F.VIIb/3m. 


Dziewczyny przy samolocie F.VIIb/3m w Katowicach w 1936 roku.

Samoloty wojskowe

    Polska była krajem, który jako jeden z pierwszych zawarł umowę licencyjną z holenderskim wytwórcą. Potrzeba zakupu nowej licencji wynikała z faktu, że zakupione dla lotnictwa bombowego (niszczycielskiego) samoloty bombowej Farman F-68BN4 Goliath okazały się całkowicie zawodne i przesunięto je do szkolenia.
        W 1927 roku, szef Departamentu Żeglugi Powietrznej MSWojsk L. Rayski zamówił w Holandii samolot rajdowy Fokker F.VIIb/3m, który był przystosowany do lotu przez Atlantyk. W lutym 1928 roku, po dostarczeniu maszyny, wyznaczona załoga w składzie por. pil. K. Kalina, por. obs. K. Szałas oraz mechanik sierż. S. Kłosinek wysłana została po samolot do Holandii. Po wstępnym oblocie maszyny 28 kwietnia 1928 roku, samolot otrzymał znak rejestracyjny P-PAAA, a 29 maja odleciał z Amsterdamu do Warszawy.


Samolot P-PAAA zakupiony na potrzeby przelotu nad Atlantykiem.

            Nowy nabytek polskiego lotnictwa poddano próbom w locie oraz szkoląc załogę do lotu przez Atlantyk. Lotu jednak nie wykonano, zapewne ze względu na fakt iż w dniach 17 - 18 czerwca 1928 roku wykonała go Amelia Earhart na takiej samej maszynie. W dniach 30 - 31 lipca 1928 wykonano jednak przelot na trasie Dęlin - Bagdad. Niestety podczas lądowania samolot uległ katastrofie zabierając do grobu por. obs. K. Szałasa.     
        W lutym 1928 roku podpisano umowę licencyjną, a polską produkcję zlecono lubelskim Zakładom Mechanicznym Plage i Laśkiewicz. Produkcję rozpoczęto jednak dopiero w 1929 roku i trwała ona przez rok. Łącznie wyprodukowano 11 maszyn pasażerskich na potrzeby lotnictwa cywilnego. Opracowano też specjalną polską wersję bombową, którą opracował zespół pod kierunkiem inż. Jerzego Rudlickiego. Łącznie powstało 20 samolotów w wersji bombowej dla wojska. Miały one mniejszą liczbę okien  w kadłubie oraz były uzbrojone w 1 k.m. na grzbiecie kadłuba na obrotnicy (niektóre źródła podają 4 k.m. w tym jednego nieruchomego pilota). Samolot w tej wersji umieszczać miano w wyrzutnikach pionowych wewnątrz kadłuba oraz podczepione pod kadłubem o łącznej masie 1000 - 1500 kg.
         Co ciekawe Zakłady Plage & Laśkiewicz zaproponowały Marynarce Wojennej budowę wodnosamolotu na podwoziu pływakowym, który byłby zdolny do przenoszenia torpedy 800 kg pod kadłubem na wyrzutniku Świąteckiego. Do zakupu jednak nie doszło.

Fokker F.VIIb/3m z 211 EB.

                Samoloty Fokker F.VIIb/3m w roku 1929 weszły w skład 1 pułku lotniczego w  211, 212 i 213 eskadry bombowej po 6 maszyn w każdej jednostce. W 1934 trzy maszyny sprzedano PLL LOT, a w latach 1936 - 1938 pięć sztuk od LOTu odkupiono. Służyły one jako bombowce, a ostatnie samoloty służyły w tej roli do 1938 roku. Wykorzystywano je także jako samoloty transportowe. Prowadzono na nich także szkolenia na kursach spadochronowych. Oczywiście maszyny były pozbawione uzbrojenia oraz wyrzutników bombowych. 
            Ilość samolotów różni się w źródłach, ale zwykle podaje się, że w 1939 roku wojsko posiadało 21 sztuk. Spróbujmy więc tą liczbę podsumować:
- w latach 1929 - 30 wyprodukowano 20 sztuk wersji wojskowej, ale w jednostkach znajduje się ich 18;
- w 1934 roku sprzedano do PLL LOT 3 maszyny (wojsko posiada więc 17 maszyn);
- w latach 1936 - 38 z LOTu do wojska zakupiono 5 maszyn, co daje łącznie 22 sztuki.
            Jak widać gdzieś po drodze dane gubią jeden samolot.   
       

Samolot PLL LOT SP-ABC "Celina" z podwoziem zimowym.

Samoloty cywilne

    Po zakupieniu przez Polskę licencji, oddzielną umowę podpisały prywatne linie lotnicze Aero, pod koniec 1928 roku. Umowa obejmowała zakup 6 maszyn, co ciekawe miały one pochodzić od holenderskiego wytwórcy, a nie zaczekano na uruchomienie produkcji krajowej. Linie Aero 1 stycznia 1929 roku  zostały jednak wchłonięte przez nowo powstałe Polskie Linie Lotnicze LOT. Ich znaki rejestracyjne to początkowo znaki od P-POZM do P-POZS. W połowie 1929 roku znaki zmieniono na SP-AAM do SP-AAS. Maszyny te miały silniki rzędowe w układzie W, Lorraine - Dietrich LD-12Eb o mocy 464 KM (341 kW), wytwarzane w polskich Zakładach Skoda. Po 1935 roku silniki wymieniono na gwiazdowe Bristol Jupiter VIIF o mocy 529 KM (382 kW). Dwie z tych maszyn sprzedano lotnictwu wojskowemu jako samoloty szkolne.
            Samoloty LOTu latały na liniach krajowych i zagranicznych (do Czerniowiec w ZSRR oraz Wiednia do Austrii) do maja 1936 roku. LOT używał 10 samolotów tego typu oraz 3 maszyny przebudowanych z bombowców na wersję cywilną. Samoloty miały znaki rejestracyjne od SP-ABA do SP-ABI oraz SPABK, SP-AMI, SP-AMH i SP-AMK. W 1934 trzy maszyny sprzedano z wojska do PLL LOT, a w latach 1936 - 1938 pięć sztuk od LOTu odkupiono.
            W roku 1939 roku PLL LOT posiadały łącznie 4 maszyny Fokker F.VIIb/3m.        
  


Wojskowy F.VIIb/3m

Epizod wrześniowy

    Jak już podawano lotnictwo w 1939 roku posiadało 21 maszyn typu Fokker F.VIIb/3m. 3 z tych maszyn pochodziły z PLL LOT i nie były przemalowane na kolor zielony, ale w srebrno - granatowych barwach. Namalowano na nich jednak szachownice oraz zamalowano znaki rejestracyjne.
            W czasie walk w Wojnie Obronnej 1939 roku część maszyn znalazła się w Brygadzie Bombowej. 3 maszyny natomiast znalazły się w Wojskowym Ośrodku Spadochronowym w Bydgoszczy. Kilka maszyn znalazło się na wyposażeniu Brygady Bombowej. Z maszyn przydzielonych do BB łącznie trzy sztuki pozostawały w barwach PLL LOT. Jeden przydzielony został 211 (11) EB, a dwa 217 (17) EB. Po rozpoczęciu działań wojennych zostały one odesłane do CWL-1 w Dęblinie w celu przemalowania. Prawdopodobnie jednak ściągnięto je z powrotem około 3 września. Wiadomo też, iż co najmniej jeden samolot został zestrzelony przez Me-109. Dwie maszyny zestrzelono 11 i 14 września (samoloty w barwach LOT). Warto więc podsumować:

Fokker F.VIb/3m zniszczony na jednym z lotnisk w Polsce.


211 (11) Eskadra Bombowa - posiadała 2 maszyny typu Fokker F.VIIb/3m.
Fokker F.VIIb/3m - w barwach LOT. Zestrzelony;
Fokker F.VIIb/3m - ewakuowany 17.IX do Rumunii;

216 (16) Eskadra Bombowa - posiadała co najmniej 1 maszynę typu Fokker F.VIIb/3m.
Fokker F.VIIb/3m - los nieznany

217 (17) Eskadra Bombowa - posiadała 2 maszyny typu Fokker F.VIIb/3m.
Fokker F.VIIb/3m - w barwach LOT. Zestrzelony;
Fokker F.VIIb/3m - w barwach LOT. Zestrzelony lub ewakuowany???

21 (1) Eskadra Bombowa - posiadała co najmniej 1 maszynę typu Fokker F.VIIb/3m.
Fokker F.VIIb/3m - ewakuowany 17.IX do Rumunii;

22 (2) Eskadra Bombowa - posiadała co najmniej 1 maszynę typu Fokker F.VIIb/3m.
Fokker F.VIIb/3m - los nieznany;

55 Samodzielna Eskadra Bombowa - posiadała 1 maszynę typu Fokker F.VIIb/3m.
Fokker F.VIIb/3m - los nieznany;

65 (5) Eskadra Bombowa - posiadała co najmniej 1 maszynę typu Fokker F.VIIb/3m.
Fokker F.VIIb/3m - 11.IX zestrzelony przez Me-109. Załoga przeżyła;

Uszkodzony Fokker w malowaniu wojskowym. Obok samolot P.11.


               Maszyny PLL LOT posiadały w 1939 roku łącznie 4 maszyny. Jedna z nich została zniszczona na Okęciu, gdzie pozostawała w remoncie. Pozostałe samoloty ewakuowano do Rumunii. Do Rumunii trafiły na pewno samoloty:
- Fokker F.VIIb/3m (SP-AMO) z LOTu 10 września 1939 roku;
- Fokker F.VIIb/3m (SP-AOG) z LOTu 13 września 1939 roku;
- Fokker F.VIIb/3m (SP-AMH) z LOTu 13 września 1939 roku;
- Fokker F.VIIb/3m  z 211 EB 17 września 1939 roku;
- Fokker F.VIIb/3m  z 1 EB 17 września 1939 roku;


Dwa samoloty Fokker zdobyte przez Niemców.  Niestety eskadry nie udało się nam zidentyfikować.


Te same dwa samoloty.

Ocena załóg

    Samolot Fokker F.VIIb/3m był bardzo dobrą maszyną. Załogi oceniały je jako łatwe w pilotażu, nawet przy dużym obciążeniu i nieczynnym jednym silniku. Samolot mógł być przeciążany, ze względu na swoją wzmocnioną konstrukcję. Układ wielosilnikowy odznaczał się wysokim stopniem bezpieczeństwa. Kabiny były przestronne, wyposażenie rozmieszczone celowo i w sposób przemyślany. Maszyna była więc chętnie używana przez pilotów. Co ciekawe ujemnie oceniał go Sztab Główny. Samolot był jednak przeznaczony na maszynę transportową i w tej roli spełniał się świetnie. I choć maszyna nie dorównywała osiągami niemieckiemu Ju 52, to był to samolot tej samej klasy i do swoich zadań nadawał się bardzo dobrze.

Konstrukcja

    Fokker F.VIIb/3m to samolot pasażerski, górnopłat o konstrukcji mieszanej. Kadłub kryty płótnem (przed kabiną pilota - blachą duraluminiową). Jeden silnik umieszczony był w nosie kadłuba, w wersjach F.VIIa/3m i F.VIIb/3m dalsze dwa silniki zamocowano pod skrzydłami na wysięgnikach. Za silnikiem w kadłubie znajdowała się zakryta kabina pilota i mechanika, a za nią przedział pasażerski, połączony z kabiną pilota przejściem. Przedział pasażerski wyposażony był w oszklone okna po obu stronach kadłuba i posiadał 8 foteli dla pasażerów. Do przedziału pasażerskiego z lewej strony pośrodku kadłuba prowadziły drzwi, przez które wchodziła również załoga samolotu. Usterzenie klasyczne, z tyłu kadłuba, sterowane za pomocą linek biegnących na zewnątrz pokrycia samolotu do kabiny pilota. Płat drewniany, dwudźwigarowy, kryty sklejką brzozową, posiadał na końcach lotki o dużym wydłużeniu. W środkowej części płata mieścił się zbiornik paliwa o pojemności 720 l.. Podwozie samolotu klasyczne, stałe, z płozą ogonową. Napęd: (F.VIIa/3m i F.VIIb/3m) trzy silniki gwiazdowe Wright J4 Whirlwind o mocy 200 KM (147 kW) każdy (w części samolotów stosowano mocniejsze silniki). Silniki nie miały osłon cylindrów, posiadały natomiast własne zbiorniki oleju w gondolach. Śmigła dwułopatowe drewniane.

        W wersji bombowej, Fokker F.VIIb/3m był trzymiejscowym samolotem bombowym nocnym. W stosunku do samolotu pasażerskiego, brak było kabiny pasażerskiej i jej oszklenia. Na grzbiecie kadłuba zamontowane było stanowisko strzeleckie z obrotnica dla karabinu maszynowego. Bomby przenoszone były przede wszystkim na wyrzutnikach pod kadłubem.



Kabina Fokker F.VIIb/3m.


Wnętrze kabiny samolotu pasażerskiego.

Podstawowe dane

Masa własna: 2600 kg
Masa całkowita: 4500 kg
Rozpiętość: 21,71 m
Długość: 14,56 m
Wysokość: 3,90 m
Napęd: 3 silniki Wright J5G Whirlwind o mocy 220 KM (162 kW)       
Prędkość maks: 185 km/h
Prędkość przelotowa: 160 km/h
Pułap maksymalny: 4250 m
Zasięg: 
Maksymalny czas lotu: 3h
Zużycie paliwa: 105 l/h

Źródła

  • "Polskie Eskadry w Wojnie Obronnej 1939" J.Pawlak
  • "Polskie Skrzydła" A. Glass
  • "Uzbrojenie lotnictwa polskiego 1918-1939" A.Popiel
  • "Samoloty wojskowe w Polsce 1924-1939" Morgała 
  • http://www.dutch-aviation.nl/


/PATHE/