PZL-50 "Jastrząb"

Znalazłeś błąd? 

PZL-50 w malowaniu fabrycznym.

Powstanie

    Wraz ze zużywaniem się polskich samolotów myśliwskich P.11 oraz "Karasi", Doepartament Aeronautyki MSWojsk zorientował się, że zachodzi potrzeba niezwłocznego zastąpienia nie tyle wysłużonych ile przestarzałych technicznie samolotów. Po doświadczeniach z nieudanego projektu PZL-38 "Wilk", przystąpiono do prac nad jednosilnikowym samolotem myśliwskim, który miał zawierać wszelkie nowości w doktrynie budowy samolotów myśliwskich. Budowa częścią programu modernizacji lotnictwa, podjętego w wyniku zaostrzania się sytuacji w Europie.
        Do zleconego w 1936 roku Państwowym Zakładom Lotniczym projektu wybrano wpierw zespół pod dyrekcją inż. Wsiewołoda J. Jakimiuka (twórce P.11), który jednak został przeniesiony do prac nad samolotem pasażersko - transportowym PZL-44 "Wicher". W sposób oczywisty opóźniło to prace nad projektem oznaczonym jako "Jastrząb". Zamówienie wojskowe przewidywało zakup 500 sztuk, co było na polskie warunki gigantycznym kontraktem.

PZL.50/I
            Po długich pracach projektowych, które z powodu budowy "Wichra" trwały ponad półtora roku, w 1938 rozpoczęto budowę pierwszego prototypu oznaczonego jako PZL-50/I. Początkowo koncentrowano sie wokół generalnej przebudowy PZL P.24, jednak koncepcję zarzucono. Nowy samolot miał być pierwowzorem dla seryjnego samolotu PZL-50 A "Jastrząb I". Jako napęd wybrano silnik gwiazdowy, 9-cylindrowy Bristol Mercury VIII, o mocy 725 KM, pochodzący z Wielkiej Brytanii. Oczywiście należy pamiętać o wielkich problemach Polski z silnikami lotniczymi i potrzebą ich importu. Było to powodem kolejnego opóźnienia, gdyż strona brytyjska dostarczyła silnik do prób dopiero w końcu lipca 1938 roku.
        Problemem było także podwozie, gdyż angielska firma Dowty nie dostarczyła na czas chowanego podwozia. Na margiesie należy zaznaczyć, iż firma Dowty istnieje do dzisiaj. Ostatecznie podwozie dotarło w styczniu 1939 roku. Oblot "Jastrzębia" odbył się wiec dopiero w lutym 1939 roku, na warszawskim Okęciu. Samolot pilotowany był przez kpt. B. Orlińskiego.
            Już po pierwszym oblocie okazało się, że samolot jest zbyt wolny (za słaby silnik). Moc silnika była takze obniżana przez zbyt mały wlot powietrza. Wszystko to powodowało także, że poniżej prędkości 160 km/h samolot zwalał się na skrzydło. W ramach prób przeprowadzono też pozorowaną walkę z samolotem PZL-37 Łoś bez ładunku bombowego. "Jastrząb" nie był w stanie zająć pozycji do ataku, gdyż obciążenie powierzchni nośnych było zbyt duże, przez co samolot był mało zwrotny. Zwrócono także uwagę na dość ciężką kratownicę kadłuba. Pierwsze próby okazały się katastrofalne w skutkach dla kontraktu, gdyż zamówienie wojska zmniejszono do 30 sztuk.
          Po dalszych poprawkach w lecie 1939 roku udało się przekroczyć prędkość 500 km/h. Niestety wojna przerwała dalsze prace nad zwiększeniem zwrotniści maszyny.
           Warto także zaznaczyć, że projekt "Jastrzębia" nie był objęty wielką tajemnicą wojskową. W lutym 1939 roku samolot prezentowano Ministrowi Spraw Zagranicznych  Włoch hr. G. Ciano. W kwietniu natomiast zaprezentowano go lotnikom z 1 pułku lotniczego.

Włoski Minister przy samolocie PZL-50/I na Okęciu

     Wiadomo, iż do września 1939 roku, powstawało 3-5 seryjnych "Jastrzębi I", które najprawdopodobniej budowano wobec wzrastającego zagrożenia ze strony Niemiec. Niestety nie zostały one całkowicie wykończone.


PZL.50/I
    Jednocześnie prowadzono prace w ramach drugiego projektu, który miał na celu budowę seryjnego samolotu PZL.50B "Jastrząb" B. Główne różnice pomiędzy modelami leżały we wzmocnionej konstrukcji "Jastrzębia B" oraz w zastosowaniu brytyjskiego silnika Bristol "Taurus" III, o mocy 1145 KM (rozważano także silnik Bristol "Hercules" II o mocy 137 KM oraz francuski Gnome - Rhone 14N-21 o mocy 1100 KM). Zmiana silnika była spowodowana efektami prób z pierwszym prototypem.
    Prototyp powstał na wiosnę 1939 roku. Niestety jak zwykle opóźnienie leżało po stronie dostawcy silnika, który miał być dostarczony w listopadzie 1939 roku. Lotnictwo przewidywało wprowadzenie go do eskadr lotniczych w latach 1940-43, dlatego wymagania przed nim stawiane były bardzo wysokie.

PZL.53 "JASTRZĄB" II
      Prócz produkcji seryjnej samolot miał być także studium doświadczalnym dla  samolotu PZL.53 "Jastrząb II", którego produkcję zakładano w przyszłości. Maszynę tę przez lata błędnie oznazano jako PZL.63 lub PZL P-63.
    "Jastrząb II" miał być metalowym, wolnonośnym dolnopłatem z zakrytą kabiną i chowanym podwoziem. Miał mieć powiększoną rozpiętość skrzydeł i tym samym zwiększoną powierzchnie nośną. Miał być uzbrojony w 4 k.m. i dwa działka 20 mm oraz w wyrzutnik bombowy dla bomby 300 kg. Zakładano prędkość od 560 do 570 km/h.      
       Projekt PZL.53 "Jastrząb II" opracowany został latem 1939 roku, przez zespół inż. Jakimiuka. Zakładano dwie wersje seryjne PZL-53 A "Jastrząb" IIA, z silnikiem Bristol "Taurus" III lub Bristol "Hercules" III. Drugą wersją był PZL-53 B "Jastrząb" IIB z silnikiem Gnome 0 Rhone 14N-21. Możliwe, że zakładano także silnik gwiazdowy PZL "Waran" o mocy 1200 KM, którego prototyp był w końcowej fazie budowy w momencie wybuchu wojny.
       W sierpniu 1939 roku, zlecono Wytwórni Płatowców Nr 1 PZL na Oęciu jak najszybsze uruchomienie produkcji 200 sztuk samolotów PZL-53A "Jastrząb" IIA. Zakładano, że pierwsze maszyny byłyby gotowe na jesień 1940 roku. Ani jedna maszyna jednak nie powstała.

Schematy samolotów PZL-50 i PZL-53. Te same maszyny występowały w różnych wersjach silnikowych.

Epizod wrześniowy

   Warto przytoczyć cytat ze wspomnień ppor. pil. W. Łokuciewskiego, ze 112 EM: "Pułkownik Pawlikowski, po przypomnieniu obowiązku zachowania tajemnicy wojskowej, podał nam do wiadomości, ze brygada [pościgowa] będzie wyposażona w 50 samolotów myśliwskich typu Jastrząb. Uzyskał on zezwolenie na obejrzenie przez nas z bliska prototypu tego samolotu, znajdującego się w pobliskich Państwowych Zakładach Lotniczych. Samolot ten o którym krążyły różne wieści, oblatywał w PZL-u pilot Widawski. Jastrzębia widzieliśmy tylko z daleka, nie posiadajac żadnych bliższych danych. Zaciekawieni pojechaliśmy do zakładów. Jeden z inżynierów udzielił nam nieco informacji, pozwolił zajrzeć do kabiny i pomacać ten cudowny samolot. Istotnie w zestawieniu z “jedenastką” przedstawiał się on imponująco. Był to metalowej konstrukcji dolnopłat o nowoczesnej, smukłej pięknej sylwetce, z chowanym podwoziem. Jego uzbrojenie stanowiły karabiny maszynowe i jedno działko. Rozwijał prędkość 480 km/godz. Uzbrojona w 50 Jastrzębi brygada poscigowa była w naszym przekonaniu zdolna rozbić każdą nieprzyjacielską wyprawę, nawet osłanianą przez głośne na świecie Messerschmitty. Niestety rzeczywistosć była inna. Hitler nie sostosował się do planów polskiego Sztabu Głównego i rozpoczą wojnę za szybko”.             
                5 września 1939 roku, prototyp PZL.50/I, pilotowany przez kpt. J. Widawskiego odleciał z Okęcia. Podobnie prototypy "Kobuza" i "Suma". Wszystkie maszyny doleciały na lotnisko polowe Popowo Kościelne, które znajduje się 35 km na północ od Okęcia. Następnego dnia samoloty ewakuowano w kierunku Lwowa. "Jastrząb" leciał  na wysokości 100 - 150 m, co wiązało się z dużym zużyciem paliwa. Te skończyło się po 360 km, 50 km od Lwowa. Pilot lądował przymusowo z wyłączonym silnikiem w okolicy Rawy Ruskiej. Samolot doznał dużych uszkodzeń. Dalszy los jest nieznany.
            Jak wiadomo PZL-50/II pozbawiony był silnika. Wraz z pozostałymi 3-5 sztukami samolotów seryjnych "Jastrząb I" ukryto w warsztatach samochodowych Citroen i Renault na warszawskim Czerniakowie, tj. na ul Czerniakowskiej i Górnośląskiej. Ich dalszy los jest nieznany.

PZL-50/II na warszawskim Czerniakowie zdobyty przez Niemców. Zdjęcie odnalezione w 2005 r.

Zima 1939/40 - samolot PZL-50/II.

Źródła

A. Glass "Polskie konstrukcje lotnicze 1893-1939", WKiŁ, Warszawa, 1976
J. B. Cynk "Siły lotnicze Polski i Niemiec. Wrzesień 1939", WKiŁ, Warszawa, 1989
J. B. Cynk "Polskie lotnictwo myśliwskie w boju wrześniowym", AJ-Press, Gdańsk, 2000
E. Malak "Prototypy samolotów bojowych. Polska. 1936-1939", WUW, Wrocław, 1990
A. Morgała "Samoloty wojskowe w Polsce 1924-1939", Dom Wydawniczy Bellona, Warszawa, 2003
W.Łokuciewski "Lotnicy września", 1972

Internet:
http://www.samoloty.ow.pl