152,4 mm Bofors wz.1930
(Bateria Laskowskiego)
Znalazłeś błąd? 
Był to największy kaliber armat będących w 1939r. na wyposażeniu Wojska Polskiego. Armaty stanowiły wyposażenie tzw. baterii cyplowej na Helu.
Powstanie
Rozmaite próby ustawienia baterii ciężkiej i średniej artylerii na
Wybrzeżu podejmowano już od 1920r. (np. w podstawie do ułożenia budżetu na 1921
rok w pozycji 20 ujęto zakup 8 dział kalibru 150 mm, które miały utworzyć 4
dwudziałowe baterie), jednak wszystkie skończyły się fiaskiem. Poza tym w 1920
powstał Pułk Artylerii Nadbrzeżnej (docelowo 6 bat. nadbrzeżnych, bat. polowa i
bat. salutacyjna w 3 dyonach). Niestety już na przełomie lat 1921/21 uległ
likwidacji.
Sprawa była pilna, dalsze utrzymywanie tego stanu, oznaczało, że w przypadku konfliktu polskie bazy morskie mogą być bezkarnie ostrzelane. Dzięki staraniom kmdr ppor. Heliodora Laskowskiego na początku 1933 r. KMW. zaprosiło szwedzką firmę Bofors do złożenia oferty. 20.12.1933 r. zawarło umowę na dostawę czterech armat Bofors wz. 30 kalibru 152,4 mm z terminem realizacji do 26 miesięcy. Wartość umowy wynosiła 1 936 000 zł – cena za armaty i zapas amunicji (z czego same działa- 1 686 440 złotych).
O zawarciu umowy zadecydował w duże mierze fakt, że Szwedzi zgodzili się na transakcję barterową- w rozliczeniu przyjęli 125 000 ton węgla, przedstawili konkurencyjną cenę, a i sam sprzęt miał dobre parametry. Wiosną 1935 r. Bofors przystąpił do montażu dział i prób poligonowych. KMW reprezentował oddelegowany do Szwecji chor. mar. Jan Lichy , a ogólny nadzór sprawował kmdr ppor. inż. art. Heliodor Laskowski który kilkakrotnie wyjeżdżał aby brać udział w próbach. W czasie montażu w zakładach "Boforsa" mechanizmy każdego działa były docierane przez 12 godzin, następnie działa demontowano i w częściach przewożono na poligon zakładów gdzie ponowny montaż trwał zaledwie przez dwa dni. Tam wykonywano próbne strzelania do tarczy z płyt pancernych o wymiarach 1,50X2,00 m. i grubości 100 i 200 mm . Strzelano obu rodzajami pocisków na odległości od połowy donośności aż do maksymalnej. Trafienia w tarcze uzyskiwano nawet na największych odległościach. Pierwsze odpalenie ze względów bezpieczeństwa odbywało się zawsze elektrycznie ze schronu . Po odbiorze działa zostały zakonserwowane i barkami przewiezione do Goteborga . Następnie w dwóch partiach (w czerwcu i wrześniu 1935r.) na pokładzie transportowca ORP Wilia przypłynęły do Gdyni. Armaty dostarczono koleją z Gdyni do stacji Hel, wyładowano specjalnie z Radomia sprowadzonym dźwigiem kolejowym. Później trzeba było pokonać kolosalne problemy z przetransportowaniem piaszczystą drogą, na odległość ok. 1200 m i podniesieniem na przygotowane betonowe działobitnie elementów o ciężarze ok.14 ton - oddzielnie podstawy, oddzielnie lufy. Przez 8 godzin jeden z tych elementów udawało się przeciągnąć o ok. 500 m.
Sprawa była pilna, dalsze utrzymywanie tego stanu, oznaczało, że w przypadku konfliktu polskie bazy morskie mogą być bezkarnie ostrzelane. Dzięki staraniom kmdr ppor. Heliodora Laskowskiego na początku 1933 r. KMW. zaprosiło szwedzką firmę Bofors do złożenia oferty. 20.12.1933 r. zawarło umowę na dostawę czterech armat Bofors wz. 30 kalibru 152,4 mm z terminem realizacji do 26 miesięcy. Wartość umowy wynosiła 1 936 000 zł – cena za armaty i zapas amunicji (z czego same działa- 1 686 440 złotych).
O zawarciu umowy zadecydował w duże mierze fakt, że Szwedzi zgodzili się na transakcję barterową- w rozliczeniu przyjęli 125 000 ton węgla, przedstawili konkurencyjną cenę, a i sam sprzęt miał dobre parametry. Wiosną 1935 r. Bofors przystąpił do montażu dział i prób poligonowych. KMW reprezentował oddelegowany do Szwecji chor. mar. Jan Lichy , a ogólny nadzór sprawował kmdr ppor. inż. art. Heliodor Laskowski który kilkakrotnie wyjeżdżał aby brać udział w próbach. W czasie montażu w zakładach "Boforsa" mechanizmy każdego działa były docierane przez 12 godzin, następnie działa demontowano i w częściach przewożono na poligon zakładów gdzie ponowny montaż trwał zaledwie przez dwa dni. Tam wykonywano próbne strzelania do tarczy z płyt pancernych o wymiarach 1,50X2,00 m. i grubości 100 i 200 mm . Strzelano obu rodzajami pocisków na odległości od połowy donośności aż do maksymalnej. Trafienia w tarcze uzyskiwano nawet na największych odległościach. Pierwsze odpalenie ze względów bezpieczeństwa odbywało się zawsze elektrycznie ze schronu . Po odbiorze działa zostały zakonserwowane i barkami przewiezione do Goteborga . Następnie w dwóch partiach (w czerwcu i wrześniu 1935r.) na pokładzie transportowca ORP Wilia przypłynęły do Gdyni. Armaty dostarczono koleją z Gdyni do stacji Hel, wyładowano specjalnie z Radomia sprowadzonym dźwigiem kolejowym. Później trzeba było pokonać kolosalne problemy z przetransportowaniem piaszczystą drogą, na odległość ok. 1200 m i podniesieniem na przygotowane betonowe działobitnie elementów o ciężarze ok.14 ton - oddzielnie podstawy, oddzielnie lufy. Przez 8 godzin jeden z tych elementów udawało się przeciągnąć o ok. 500 m.
Konstrukcja stanowisk
Równolegle do złożenia zamówienia na działa rozpoczęto opracowywanie dla
baterii szczegółowego planu taktyczno -fortyfikacyjnego. Dla stanowisk dział
wybrano miejsce na cyplu Półwyspu Helskiego na terenach spółki "Hel-Kąpiele
Morskie". Wywłaszczono teren wraz z sześcioma willami wypoczynkowymi i zespołem
szatni tzw. "Łazienek". Naturalnie przewidziano odszkodowanie, jednak i tak
spowodowało to spór pomiędzy spółką a władzami wojskowymi trwający aż do wybuchu
wojny. Warto wiedzieć, że spółka i bez tego nie miała specjalnego powodu, by
lubić Kierownictwo Marynarki Wojennej- już 24 grudnia 1929 otrzymała od władz
wojskowych zakaz wznoszenia jakichkolwiek budowli.
Plan opracowany w szefostwie Foryfikacji Wybrzeża Morskiego przewidywał możliwość prowadzenia ognia do celów na pełnym morzu i na Zatoce Puckiej. Budowę stanowisk baterii rozpoczęto wiosną 1935 r. prace budowlane wykonała wybrana w drodze przetargu prywatna firma "Jaskólski, Brygiewicz i Spółka" . Stanowiska baterii rozmieszczono na piaszczystych wydmach wzdłuż nieregularnej linii co 80 m. Były one w zasadzie identyczne , wszystkie też zbudowano na tym samym poziomie. Żelbetonowy blok stanowiska ma masę około 800 ton i liczy 13,50 m. długości , 11,50 m. szerokości i 6,50 m. wysokości. Strop tworzący platformę bojową działa ma 2,00 m. grubości natomiast ściany boczne magazynów amunicyjnych 2,35 m. ,a przedsionka 1,80 m. Platformę bojową otaczał wieloboczny wytyczony na planie koła parapet-przedpiersie o wysokości 1,50 m. i grubości 1,00 m. Według projektu konstrukcja stanowiska miała wytrzymać bombardowanie pociskami kalibru do 203 mm.
Gotowy obiekt obsypano piaskiem tworząc płaski pagórek o wysokości 4-5 m. Na szczycie pagórka od czoła i z boku stanowiska dobudowano płytę detonacyjną o szerokości 3,80 m. i grubości 0,40 m. Jej zadaniem było zatrzymanie i powodowanie eksplozji padających blisko bomb i pocisków aby nie dopuścić do wybuchu pod fundamentem budowli. Mogłoby to spowodować naruszenie fundamentu i pochylenie stanowiska zabudowanego na lekkim gruncie.
Wnętrze każdego z czterech stanowisk kryło trzy pomieszczenia. Wejście znajdowało się "wycięciu" w pagórku pomiędzy schodami. Do środka wchodziło się przez zewnętrzne dwuczęściowe drzwi pancerne, krótki korytarzyk i drzwi wewnętrzne, za którymi znajdował się przedsionek stanowiący równocześnie schron dla załogi. Stąd wchodziło się do dwóch komór amunicyjnych. Lewa przeznaczona była na pociski a prawa na ładunki miotające. W przedsionku zamontowano dwie napędzane ręcznie windy amunicyjne (wykonane w warsztatach portowych na Oksywiu). Obok windy umieszczono rury głosowe do łączności z platformą bojową oraz zamykane stalowymi drzwiami nisze na uzbrojoną amunicję podręczną. Pociski i ładunki miotające podawane do przedsionka były tu uzbrajane i ładowane do wind. Łuski przenoszono ręcznie, natomiast ważące blisko 50 kg pociski z komory amunicyjnej do przedsionka podawano na przenośniku rolkowym. W przedsionku umieszczono również ręczny wentylator ustawiony na specjalnym postu męcie oraz skrzynki rozdzielcze instalacji elektrycznej, telefonicznej i sygnalizacyjnej. Lampy ustawiono w przedsionku w czterech specjalnych niszach oddzielonych grubymi szybami, oświetlały również wnętrza komór amunicyjnych.
Plan opracowany w szefostwie Foryfikacji Wybrzeża Morskiego przewidywał możliwość prowadzenia ognia do celów na pełnym morzu i na Zatoce Puckiej. Budowę stanowisk baterii rozpoczęto wiosną 1935 r. prace budowlane wykonała wybrana w drodze przetargu prywatna firma "Jaskólski, Brygiewicz i Spółka" . Stanowiska baterii rozmieszczono na piaszczystych wydmach wzdłuż nieregularnej linii co 80 m. Były one w zasadzie identyczne , wszystkie też zbudowano na tym samym poziomie. Żelbetonowy blok stanowiska ma masę około 800 ton i liczy 13,50 m. długości , 11,50 m. szerokości i 6,50 m. wysokości. Strop tworzący platformę bojową działa ma 2,00 m. grubości natomiast ściany boczne magazynów amunicyjnych 2,35 m. ,a przedsionka 1,80 m. Platformę bojową otaczał wieloboczny wytyczony na planie koła parapet-przedpiersie o wysokości 1,50 m. i grubości 1,00 m. Według projektu konstrukcja stanowiska miała wytrzymać bombardowanie pociskami kalibru do 203 mm.
Gotowy obiekt obsypano piaskiem tworząc płaski pagórek o wysokości 4-5 m. Na szczycie pagórka od czoła i z boku stanowiska dobudowano płytę detonacyjną o szerokości 3,80 m. i grubości 0,40 m. Jej zadaniem było zatrzymanie i powodowanie eksplozji padających blisko bomb i pocisków aby nie dopuścić do wybuchu pod fundamentem budowli. Mogłoby to spowodować naruszenie fundamentu i pochylenie stanowiska zabudowanego na lekkim gruncie.
Wnętrze każdego z czterech stanowisk kryło trzy pomieszczenia. Wejście znajdowało się "wycięciu" w pagórku pomiędzy schodami. Do środka wchodziło się przez zewnętrzne dwuczęściowe drzwi pancerne, krótki korytarzyk i drzwi wewnętrzne, za którymi znajdował się przedsionek stanowiący równocześnie schron dla załogi. Stąd wchodziło się do dwóch komór amunicyjnych. Lewa przeznaczona była na pociski a prawa na ładunki miotające. W przedsionku zamontowano dwie napędzane ręcznie windy amunicyjne (wykonane w warsztatach portowych na Oksywiu). Obok windy umieszczono rury głosowe do łączności z platformą bojową oraz zamykane stalowymi drzwiami nisze na uzbrojoną amunicję podręczną. Pociski i ładunki miotające podawane do przedsionka były tu uzbrajane i ładowane do wind. Łuski przenoszono ręcznie, natomiast ważące blisko 50 kg pociski z komory amunicyjnej do przedsionka podawano na przenośniku rolkowym. W przedsionku umieszczono również ręczny wentylator ustawiony na specjalnym postu męcie oraz skrzynki rozdzielcze instalacji elektrycznej, telefonicznej i sygnalizacyjnej. Lampy ustawiono w przedsionku w czterech specjalnych niszach oddzielonych grubymi szybami, oświetlały również wnętrza komór amunicyjnych.
Plan stanowiska działa.
Platforma bojowa zawierała
otwarte z tyłu stanowisko działa o średnicy blisko 10 m. Otoczone było
wielobocznym przedpiersiem o symetrycznym narysie zbliżonym do kształtu podkowy.
Obok wyprowadzano końcówko rury głosowej. Nisze boczne to schowki na sprzęt
chemiczny. Ponadto z boków przedpiersia znajdują się wnęki z klamrami, a w
części czołowej wyloty przewodów wentylacyjnych. Armaty Bofors wz. 30 ustawiono
na podstawach lądowych z dużym podestem dla obsługi. Osłonięte były maską o
wysokości 3m i takiej też szerokości, wykonaną z płyt pancernych o grubości
20mm.
Po zmontowaniu i ustawieniu dział wykonano prace maskownicze, każde otrzymało kopułkę "parasol" z rur stalowych przymocowaną do maski i obracającą się razem z działem. Na kopułkach rozpięto sieci maskujące i ustawiono sztuczne drzewka. Sektor kopuły , w którym poruszała się lufa wypełniały dwa odchylane na bok segmenty. Zamaskowano także drogi dojazdowe i tor kolejki wąskotorowej doprowadzonej w rejon stanowisk. Wszystkie prace maskownicze zaprojektował por .inż. sap. Włodzimierz Dołęga Otocki . Jak dowiódł późniejszy przebieg działań wojennych maskowanie to doskonale zdało swój wojenny egzamin.
Działo Baterii Laskowskiego
Po zmontowaniu i ustawieniu dział wykonano prace maskownicze, każde otrzymało kopułkę "parasol" z rur stalowych przymocowaną do maski i obracającą się razem z działem. Na kopułkach rozpięto sieci maskujące i ustawiono sztuczne drzewka. Sektor kopuły , w którym poruszała się lufa wypełniały dwa odchylane na bok segmenty. Zamaskowano także drogi dojazdowe i tor kolejki wąskotorowej doprowadzonej w rejon stanowisk. Wszystkie prace maskownicze zaprojektował por .inż. sap. Włodzimierz Dołęga Otocki . Jak dowiódł późniejszy przebieg działań wojennych maskowanie to doskonale zdało swój wojenny egzamin.
Działo Baterii Laskowskiego
Nazwa baterii
Szkic sytuacyjny Helu
- zaznaczono stanowiska dział.
Dalsze zamówienia
Tytułem ciekawostki należy
wspomnieć, że dniu 27 lipca 1937 r. przedłożono zamówienie w firmie "Bofors"
kolejną baterię dział 152,4 mm . Odlewy na lufy tych dział wykonane zostały
jeszcze podczas pobytu polskiej delegacji na próbach odbiorczych w 1935 r.
Zgodnie z umową armaty miały być dostarczone do lutego 1940 r. Umowa miała numer
240/37 i zakładała zakup, tak jak poprzednio:
- 4 działa (z kolimatorami z Polskich Zakładów Optycznych),
- kozioł do nauki ładowania z 3 pociskami szkolnymi,
- 200 pocisków oświetlających,
- 700 zapalników dennych z detonatorami do granatów pancernych,
- 700 zapalników dennych z detonatorami do granatów kruszących,
Cena została ustalona na 4 mln 405 tys. zł. Zamówienie obejmowało też 2500 szt. łusek i zapalników do amunicji dla tych dział. Urządzenia do kierowania ogniem zamierzano kupić ponownie we Francji. Natomiast pociski i miały być tym razem produkowane w kraju, w Wytworni Amunicji nr 2 w Kraśniku. Kierownictwo Marynarki Wojennej 27.01.1938 r. podpisało umowę z Wytwórnią Amunicji Nr 2 w Kraśniku na dostawę 2100 sztuk pocisków (termin realizacji – maj 1940 r., całkowity koszt 1 663 940 zł).
- 4 działa (z kolimatorami z Polskich Zakładów Optycznych),
- kozioł do nauki ładowania z 3 pociskami szkolnymi,
- 200 pocisków oświetlających,
- 700 zapalników dennych z detonatorami do granatów pancernych,
- 700 zapalników dennych z detonatorami do granatów kruszących,
Cena została ustalona na 4 mln 405 tys. zł. Zamówienie obejmowało też 2500 szt. łusek i zapalników do amunicji dla tych dział. Urządzenia do kierowania ogniem zamierzano kupić ponownie we Francji. Natomiast pociski i miały być tym razem produkowane w kraju, w Wytworni Amunicji nr 2 w Kraśniku. Kierownictwo Marynarki Wojennej 27.01.1938 r. podpisało umowę z Wytwórnią Amunicji Nr 2 w Kraśniku na dostawę 2100 sztuk pocisków (termin realizacji – maj 1940 r., całkowity koszt 1 663 940 zł).
Armata 152,4 mm Bofors
11.270.250
SK w 4 ratach - 25, 35, 35 i 5% (ostatnia po skończeniu 12-miesięcznej
gwarancji). Zamówione przez Polskę działa na potrzeby drugiej baterii nigdy nie
dotarły. Po wybuchu wojny pozostały w Szwecji, służąc w Baterii Nadbrzeżnej w
Helsingborgu, pod oznaczeniem M1940.
Epizod wrześniowy
W czasie walk z pancernikami
dwa działa zostały uszkodzone, a dwa pozostałe uszkodziły załogi w momencie
kapitulacji 1 października 1939 roku. Niemcy naprawili działa i używali ich do
obrony w 1945 roku. Po wojnie dwa działa pocięto na złom, a dwa pozostałe
trafiły do muzeów w Gdyni i Warszawie.
Kadr z niemieckiego filmu propagandowego
przedstawiajacy działa po zdobyciu.
Podstawowe dane
- kaliber 152,4 mm- długość lufy 55 kalibrów
- masa pocisku 47 kg ( pancerne i burzące )
- prędkość początkowa 920 m/s
- zasięg 22400/ 26000 m.
- kąt ostrzału pionowego - 8o do + 47 o
- kąt ostrzału poziomego - 360o
- masa działa 10500 kg
- przebijanie pancerza 78 mm/ 15000m.
Niemiecki
film propagandowy - widok w kierunku wylotu lufy.
Niemiecki film propagandowy. Widoczny zamek działa.
Źródła
J. Lipiński, „Druga wojna
światowa na morzu”, Warszawa 1999r.
J. Pertek, „Wielkie dni małej
floty”, Poznań 1958r.
J. Pertek, „Wojna morska
1939-1945”, Poznań 1959r.
Mariusz Borowiak, „Mała flota
bez mitów”, Gdańsk 1999r.
www.hel.com.pl
www.helmuzeum.pl
www.odkrywca.pl
www.1939.pl
/Gozdawa/
Korekta historyczna - /Mitoko/