ORP "Nieuchwytny"
(Ciężki Kuter Uzbrojony)Znalazłeś błąd? 
ORP Nieuchwytny - rysunek dzięki uprzejmości
Ryszarda Łakomskiego
ORP "Nieuchwytny" (często spotyka się też określenie CKU Nieuchwytny) był
jednostką bojową wchodzącą w skład, najpierw Flotylli Pińskiej, a w
ostatnich miesiącach przed wybuchem wojny Oddziału Wydzielonego Rzeki
Wisły.
Mianem kutrów uzbrojonych określano małe okręty, uzbrojone w broń maszynową i działka kalibru 37-40 mm. W założeniu miały być to jednostki szybkie osadzone między kanonierkami, a kutrami uzbrojonymi. To założenie w przypadku ORP "Nieuchwytny" okazało się chybione. W trakcie eksploatacji ujawniła się poważna wada kutra a mianowicie mała prędkość, którą stocznia ukryła nie przygotowując do prób szybkościowych odpowiedniego toru wodnego. W związku z czym zaniechano budowy planowanych pozostałych trzech jednostek z serii.
ORP "Nieuchwytny"
Projekt jednostki powstał z inicjatywy komandora Zajączkowskiego i generała dywizji J. Rybaka na początku lat trzydziestych. Przewidywał zbudowanie czterech jednostek tego typu, które miały zastąpić stare okręty Flotylli oraz wypełnić lukę między monitorami a mniejszymi jednostkami. W dniu 28.03.1932 roku KMW podpisało budowę z Stocznią Modlińską wchodzącą w skład Państwowych Zakładów Inżynieryjnych na budowę kutra rzecznego określanego mianem 'N'. Samą budowę rozpoczęto dopiero jesienią.
Pierwotne uzbrojenie CKU miało się składać z działka 47mm wz. 85 Hotchkiss, które dość dobrze nadawało się do zwalczania okrętów i lekkich celów naziemnych oraz wieżyczki z podwójnym nkm 13,2mm wz. 30 Hotchkissa. Ostatecznie zdecydowano się zamontować działko 40mm Vickersa wz. 28 i typową wieżyczkę Ursusa z działkiem 37mm Puteux wz. S.A. i ckm 7,92mm wz. 25 Hotchkissa. Błędem jest podawane czasem przy wieżyczkach Ursusa iż miały 2 ckm-y. Standartowo wieżyczka miała 3 gniazda - czołowe na Puteaux'a, 120o w lewo było poziome gniazdo na ckm, a 120o w prawo w ścięciu wieżyczki gniazdo plot dla ckm-u. Brak materiałów fotograficznych nie pozwala jednoznacznie wyjaśnić, czy wieżyczki na CKU miały oba gniazda dla ckm. Dopiero w 1939 zamieniono Vickersa na Boforsa (co wiązało się z kolejną przeróbką dachu wieży)
Na pokładzie Nieuchwytnego.
Kuter miał mieć długość 18 m łącznie ze sterem, szerokość 4,9 m, zanurzenie 0,50 m. Zasięg kutra miał wynosić 1250 km, lub 50 godzin pływania, szybkość 24 km/godz. Konstruktorom nie udało się zrealizować tych założeń, zażądali zgody na powiększenie kadłuba do 25 m, której jednak nie otrzymali. Kompromisową długością kutra zostały 23 metry, od początku budowy problemem było osiągnięcie zakładanej prędkości. Do prób stocznia przedstawiła kuter w dniach 24 - 26 kwietnia 1934 roku. Podniesienie bandery i nadanie oficjalnie nazwy ORP "Nieuchwytny" nastąpiło 27 kwietnia i kuter został wcielony do Flotylli Pińskiej, do jej III Dywizjonu. Jego dowódcą został bosmanmat Czesław Majewski.
W końcu kwietnia 1934 roku na Nieuchwytnym zainstalowano nowe działko. Wystąpiły też kłopoty z dziobową wieżą pancerną, w której ustawiono armatę plot produkcji brytyjskiej (Vickers). Jak się wydaje, armatę dobrano już do zaprojektowanej wieży, dlatego przeróbki konstrukcyjne trwały do końca roku, tym bardziej, ze w listopadzie doszło do jej uszkodzenia wskutek przedwczesnego zdetonowania pocisku w czasie próbnego strzelania. Zapewne wtedy Nieuchwytny otrzymał drugi egzemplarz Vickersa (oczywiście oba działka pochodziły z Okrętów Podwodnych klasy Wilk, a trzecie działko trafiło na ORP Mazur).
Na pokładzie Nieuchwytnego
Jeszcze w tym samym roku komandor Zajączkowski wystąpił do stoczni z zastrzeżeniem co do prędkości kutra wynoszącej w tym okresie faktycznie tylko17-18 km/godz. Inż. A. Potyrała przybył do Pińska dla przeprowadzenia prób na miejscu, po których stwierdził konieczność wymiany śrub na większe. Po tych modernizacjach i zamontowaniu dodatkowych sterów za śrubami napędowymi prędkość wzrosła do 21,5 km/godz.
W 1938 roku planowano przedłużyć "Nieuchwytnego" o pięć metrów, do czego jednak nie doszło. Pod koniec marca 1939 r. w związku z groźba wybuchu wojny przystąpiono do tworzenia wydzielonej jednostki o charakterze flotylii rzecznej, bazującej w Brdoujściu i organizacyjnie podporządkowanej dowódcy Armii „Pomorze”. Jej zadania miały obejmować służbę transportową i wspieranie ogniowe jednostek walczących na brzegach. Nazwano ją Oddziałem Wydzielonym Rzeki Wisły. Dla utworzenia Oddziału uszczuplono siły Flotylli Pińskiej o następujące jednostki:
Mianem kutrów uzbrojonych określano małe okręty, uzbrojone w broń maszynową i działka kalibru 37-40 mm. W założeniu miały być to jednostki szybkie osadzone między kanonierkami, a kutrami uzbrojonymi. To założenie w przypadku ORP "Nieuchwytny" okazało się chybione. W trakcie eksploatacji ujawniła się poważna wada kutra a mianowicie mała prędkość, którą stocznia ukryła nie przygotowując do prób szybkościowych odpowiedniego toru wodnego. W związku z czym zaniechano budowy planowanych pozostałych trzech jednostek z serii.
ORP "Nieuchwytny"
Projekt jednostki powstał z inicjatywy komandora Zajączkowskiego i generała dywizji J. Rybaka na początku lat trzydziestych. Przewidywał zbudowanie czterech jednostek tego typu, które miały zastąpić stare okręty Flotylli oraz wypełnić lukę między monitorami a mniejszymi jednostkami. W dniu 28.03.1932 roku KMW podpisało budowę z Stocznią Modlińską wchodzącą w skład Państwowych Zakładów Inżynieryjnych na budowę kutra rzecznego określanego mianem 'N'. Samą budowę rozpoczęto dopiero jesienią.
Pierwotne uzbrojenie CKU miało się składać z działka 47mm wz. 85 Hotchkiss, które dość dobrze nadawało się do zwalczania okrętów i lekkich celów naziemnych oraz wieżyczki z podwójnym nkm 13,2mm wz. 30 Hotchkissa. Ostatecznie zdecydowano się zamontować działko 40mm Vickersa wz. 28 i typową wieżyczkę Ursusa z działkiem 37mm Puteux wz. S.A. i ckm 7,92mm wz. 25 Hotchkissa. Błędem jest podawane czasem przy wieżyczkach Ursusa iż miały 2 ckm-y. Standartowo wieżyczka miała 3 gniazda - czołowe na Puteaux'a, 120o w lewo było poziome gniazdo na ckm, a 120o w prawo w ścięciu wieżyczki gniazdo plot dla ckm-u. Brak materiałów fotograficznych nie pozwala jednoznacznie wyjaśnić, czy wieżyczki na CKU miały oba gniazda dla ckm. Dopiero w 1939 zamieniono Vickersa na Boforsa (co wiązało się z kolejną przeróbką dachu wieży)
Na pokładzie Nieuchwytnego.
Kuter miał mieć długość 18 m łącznie ze sterem, szerokość 4,9 m, zanurzenie 0,50 m. Zasięg kutra miał wynosić 1250 km, lub 50 godzin pływania, szybkość 24 km/godz. Konstruktorom nie udało się zrealizować tych założeń, zażądali zgody na powiększenie kadłuba do 25 m, której jednak nie otrzymali. Kompromisową długością kutra zostały 23 metry, od początku budowy problemem było osiągnięcie zakładanej prędkości. Do prób stocznia przedstawiła kuter w dniach 24 - 26 kwietnia 1934 roku. Podniesienie bandery i nadanie oficjalnie nazwy ORP "Nieuchwytny" nastąpiło 27 kwietnia i kuter został wcielony do Flotylli Pińskiej, do jej III Dywizjonu. Jego dowódcą został bosmanmat Czesław Majewski.
W końcu kwietnia 1934 roku na Nieuchwytnym zainstalowano nowe działko. Wystąpiły też kłopoty z dziobową wieżą pancerną, w której ustawiono armatę plot produkcji brytyjskiej (Vickers). Jak się wydaje, armatę dobrano już do zaprojektowanej wieży, dlatego przeróbki konstrukcyjne trwały do końca roku, tym bardziej, ze w listopadzie doszło do jej uszkodzenia wskutek przedwczesnego zdetonowania pocisku w czasie próbnego strzelania. Zapewne wtedy Nieuchwytny otrzymał drugi egzemplarz Vickersa (oczywiście oba działka pochodziły z Okrętów Podwodnych klasy Wilk, a trzecie działko trafiło na ORP Mazur).
Na pokładzie Nieuchwytnego
Jeszcze w tym samym roku komandor Zajączkowski wystąpił do stoczni z zastrzeżeniem co do prędkości kutra wynoszącej w tym okresie faktycznie tylko17-18 km/godz. Inż. A. Potyrała przybył do Pińska dla przeprowadzenia prób na miejscu, po których stwierdził konieczność wymiany śrub na większe. Po tych modernizacjach i zamontowaniu dodatkowych sterów za śrubami napędowymi prędkość wzrosła do 21,5 km/godz.
W 1938 roku planowano przedłużyć "Nieuchwytnego" o pięć metrów, do czego jednak nie doszło. Pod koniec marca 1939 r. w związku z groźba wybuchu wojny przystąpiono do tworzenia wydzielonej jednostki o charakterze flotylii rzecznej, bazującej w Brdoujściu i organizacyjnie podporządkowanej dowódcy Armii „Pomorze”. Jej zadania miały obejmować służbę transportową i wspieranie ogniowe jednostek walczących na brzegach. Nazwano ją Oddziałem Wydzielonym Rzeki Wisły. Dla utworzenia Oddziału uszczuplono siły Flotylli Pińskiej o następujące jednostki:
- ciężki kuter uzbrojony (CKU) ORP "Nieuchwytny"
- ścigacz rzeczny (kuter uzbrojony) KU 30
- kutry uzbrojone holownicze: KU 4, KU 5
- kuter uzbrojony łączności KU 6
- kutry meldunkowe: KM 12, KM 13
- okręt sztabowy "Hetman Żółkiewski".
ORP Nieuchwytny z lotu ptaka.
Kuter dowodzony przez por.
mar. O. Koreywo przybył 14 kwietnia z Pińska do Modlina. 20 czerwca kuter
przechodzi z do Torunia. 6 lipca na rozkaz szefa sztabu Armii „Pomorze”
okręty zostały przebazowane do Brdoujścia z zadaniem wzmocnienia obrony
przeciwlotniczej mostów wiślanych (m.in. mostu kolejowego w Fordonie). ORP
"Nieuchwytny" razem z „KU 30” w lipcu uczestniczyły w aktualizacji map na
odcinku Brdyujście-Grudziądz (stwierdzono brak aktualnych map Wisły w
odpowiedniej skali - dysponowano tylko starymi rosyjskimi i
niemieckimi!).
ORP Nieuchwytny
W czasie wojny okręt służył najpierw pod polską banderą aż do
samozatopienia 10 września 1939 pod Płockiem (wobec niemożności
pokonania mielizny przy niskim stanie wód). Wydobyty i wyremontowany przez
Niemców służył na Wiśle, służył w rejonie Modlina i Warszawy jako Wachtkutter
Pionier, podlegający dowódcy saperów Pionier Fluss Komando (używany
m.in. do ostrzeliwania pozycji powstańczych w Warszawie w 1944 r.). Znowu
zatopiony przez załogę koło Płocka w styczniu 1945 r., został powtórnie
wydobyty. Jako jednostka pomocnicza ORP "Okoń" służył w Ludowej Marynarce
Wojennej do 1955 r. i w Wojskach Ochrony pogranicza do 1957 r.
Nieuchwytny w służbie niemieckiej. Uzbrojenie nie zostało zmienione.
Podstawowe dane
- ROK BUDOWY I STOCZNIA: 1934; Państwowe Zakłady Inżynieryjne Stocznia w Modlinie
- WYPORNOŚĆ: 38,5 t.
- WYMIARY: długość -23,00 m, szerokość -4,00 m, zanurzenie -0.53 m
- SILNIKI: 2 silniki benzynowe produkcji Beadmore, Glasgow o łącznej mocy 450 KM
- PĘDNIK: 2 śruby,
- PRĘDKOŚĆ PROJEKTOWANA: 24 km/godz.,
- PRĘDKOŚĆ OSIĄGNIĘTA: 21,5 km/godz.,
- ZAŁOGA: 18 ludzi.
- PANCERZ: 12 mm – wieża dowódcy, 8 mm wieże i maszynownia, 6 mm burty, 4 mm pokład.
ORP Nieuchwytny juz w służbie niemieckiej.
- Do maja 1939 r. : 1 działko plot. 'Vickers' kal. 40 mm w wieży; 1 działko 'Puteaux' kal. 37 mm w wieży typu „Ursus”; 1 ckm kal. 7,9 mm ‘Hotchiss”.
- Od maja 1939 r. : 1 działko plot. 'Bofors' kal. 40 mm w wieży; 1 działko 'Puteaux' kal. 37 mm w wieży typu „Ursus”; 1 ckm kal. 7,9 mm ‘Hotchiss”.
ORP Nieuchwytny
Źródła
"Flotylla Rzeczna MW" J.W.Dyskant"Wielkie dni małej floty" J.Pertek
"Flotylla Rzeczna PMW w Pińsku w latach 1925 - 35" I.Bieniecki
J. Pertek, „Wojna morska 1939-1945”, Poznań 1959r.
Mariusz Borowiak, „Mała flota bez mitów”, Gdańsk 1999r.
Film
"Zapomniana Flotylla" TVP
Internet
www.odkrywca.pl
http://www.sims.pl/rys/pmw/2ws/stan_39.htm
/GOZDAWA I MITOKO/
Podziękowania za rysunek: /Ryszard Łakomski/
Podziękowania za rysunek: /Ryszard Łakomski/