Powstanie

    ORP "Ryś" był  wzorowany na torpedowych OP typu Ondine i podwodnym stawiaczu min ex U-79 (fr. Victor Revellie). Klasa OP powstała określana była jako "Wilk" (od nazwy innego polskiego okrętu podwodnego). Były to dobre łodzie podwodne, ale głośne, a nawet drobne uszkodzenie poszycia powodowało wycieki oleju spowodowane osadzeniem zbiorników paliwa na zewnętrz. Do tego do wad zaliczano niewydajny system stawiania min. 

ORP "Ryś" w latach trzydziestych.

     ORP "Ryś" był jednym z trzech okrętów podwodnych (obok siostrzanych jednostek: ORP "Wilk" i ORP "Żbik"), zamówionych przez Polskę w stoczniach francuskich pod koniec lat 20-tych. Zlecenie skądinąd bardzo okrojono w stosunku do wcześniejszych zamierzeń (pierwotnie planowano serię 9 okrętów w tym 3 stawiacze min według tzw. "małego planu budowy floty"). Mimo, że realizacja zamówienia przebiegała z pewnymi opóźnieniami, spowodowanymi koniecznością usuwania wad konstrukcyjnych i niedoróbek, zamówione okręty stanowiły, razem z niszczycielami typu ORP "Wicher", bardzo poważne wzmocnienie polskiej floty. Marynarka wojenna Rzeczypospolitej była do tego czasu ograniczona do kilku torpedowców, trałowców i kanonierek, o dość wątpliwej wartości bojowej.

ORP Ryś w czasie budowy

      W grudniu 1924 roku KMW powołało komisję, której zadaniem było ustalenie warunków i założeń dla okrętów podwodnych, które zamierzano zakupić. Do konkursu zgłosiły się wyłącznie francuskie stocznie Chantiers Augustin Normand w Nantes, Chantiers de la Loire, Union des Cinq Chantiers i Chantiers Navals Francais. Rząd znad Loary naciskał Warszawę, aby zamówienie złożono w Chantiers Navals Francais, jednak ostatecznie okręty podwodne zamówiono w stoczni w Nantes. Fakt zlecenia budowy zakładom francuskim był ściśle polityczny, gdyż można było uzyskać pożyczkę wojskową. 

     Rozmowy trwały do kwietnia 1925 roku. Zakończyły się wynegocjowaniem przez Polskę pożyczki na budowę nowych okrętów. Jak wspomniano wyżej zamówienie opiewało na 3 podwodne stawiacze min i 6 okrętów podwodnych, jednak KMW zmniejszyło je do 6 okrętów podwodnych. Umowy nie podpisano, gdyż w Sejmie nie przeszedł projekt rozbudowy floty. Zamówienie więc zmniejszono do 3 okrętów podwodnych. Pierwszy miano oddać po 29 miesiącach, a dalsze odpowiednio po 31 i 33 miesiącach. 

     28 maja 1927 roku miało miejsce uroczyste wbicie pierwszego nitu pod stępkę okrętu. Dokonał tego ambasador Polski we Francji Chłapowski. Na Przewodniczącego Komisji Odbiorczej okrętów, w tym ORP "Ryś" Świrski wyznaczył kmdr. Petelenza. Okręt zwodowano 22 kwietnia 1929 roku i nadano mu nazwę ORP "Ryś". Matką chrzestną okrętu została pani Wanda Poznańska (żona radcy Ambasady Polskiej w Paryżu).

 

Pierwsze wejście ORP Ryś do Gdyni.

      Pierwszym dowódcą "Rysia" został we wrześniu 1929 roku kpt. mar. Edward Szystowski. Okręt "Ryś" w okresie luty do marca 1931 roku przechodził próby stoczniowe i usuwanie usterek. Próby na morzu zakończono 20 lipca tego roku. Ponieważ stocznia nie zamontowała wszystkich układów, postanowiono że okręt podniesienie polską banderę i uda się Gdyni po czym wróci do Nantes po brakujące części. Tak więc 2 sierpnia 1931 roku podniesiono polską banderę w Nantes, a 17 dni później "Ryś" wpłynął do Gdyni. 

Na okręt zaokrętowano kompletną załogę i rozpoczęto szkolenia. 

     20 listopada 1931 roku okręt, wraz z ORP "Generał Haller" opuścił na 3 dni Gdynię, aby powitać na polskich wodach terytorialnych bliźniaczy okręt ORP "Wilk", który jako drugi zbudowano we Francji. Po przybyciu "Wilka", 9 grudnia 1931 roku utworzono grupę okrętów podwodnych pod dowództwem kpt. mar. A. Mohuczego (dowódcy Wilka).

     W 1932 roku przyszedł czas na uzupełnienie brakujących części, aby okręt mógł uzyskać pełne zdolności bojowe. W styczniu w asyście ORP "Wilk" okręt dopłynął do Bornholmu, a potem samotnie do Cherbourga (dotarł tam 14 stycznia). Wrócił stosunkowo szybko, bo już w lutym, po czym rozpoczęto dalsze szkolenia. 

 

Kiosk ORP "Ryś" z literą "R"

     Gdy do Polski dotarł trzeci okręt klasy "Wilk" - ORP "Żbik", utworzono Dywizjon Łodzi Podwodnych pod dowództwem kmdr. ppor. Eugeniusza Pławskiego. W związku z tym ORP "Ryś" otrzymał na kiosku literę "R" jako znak rozpoznawczy. 23 sierpnia 1932 roku wszystkie trzy okręty wizytowały Sztokholm. Z wizyty powróciły 1 września, po czym przystąpiono do ćwiczeń bojowych załogi okrętu.

     W maju 1932 roku nowym dowódcą został kpt. mar. Aleksander Łoś, gdyż poprzedni dowódca Szystowski był także pilotem i powołano go na dowódcę Morskiego Dywizjonu Lotniczego. 

     W sierpniu 1934 roku okręty wizytują Amsterdam i Oslo. Potem Kopenhaga i Karlskrona. Od marca do czerwca 1935 roku prowadzono ćwiczenia okrętu na poligonie torpedowym w Zatoce Puckiej, wykonywano zanurzenia alarmowe okrętu, ćwiczono pozorowane ataki torpedowe, próbne strzelania artyleryjskie i torpedowe i manewrowanie okrętem w położeniu nawodnym i podwodnym.

      W okresie od 14 lipca do 22 lipca "Ryś" i dwa pozostałe okręty opuszczają polskie wody i udają się do Talina. W lutym 1936 roku "Ryś" udał się w rejon Zatoki Fińskiej. Podczas skrytego podejścia w rejon Kronsztadu został wykryty przez radzieckie okręty i zmuszony do wynurzenia. Po złożeniu wyjaśnień okręt udał się do Gdyni.

 

ORP Ryś w Gdynii.

      W dniu 1 kwietnia 1936 roku na "Rysiu" nastąpił tragiczny wypadek o godz.07.30 w Gdynii. W wyniku eksplozji spodowanej wodorem wydzielającym się aż baterii akumulatorów, okręt odniósł nieznaczne uszkodzenia, ale rannych zostało 11 członków załogi, w tym 4 ciężko. Efekt wybuchu złagodził zbieg okoliczności. Okręt bowiem stał w porcie z pootwieranymi włazami i grodziami. Śledztwo prokuratorskie i dochodzenie specjalnej komisji powołanej przez szefa KMW nie ustaliły konkretnych winnych wybuchu i zostały umorzone. Choć nie ma oficjalnego potwierdzenia, to zmiany personalne były związane z tą sprawą. 7 lipca 1936 roku  kpt.mar.;Łosia przeniesiono do Dowództwa Floty, a kmdr. por. Pławski, dowódca Dywizjonu Okrętów Podwodnych przeniesiony został do KMW. Nowym dowódcą 14 lipca powołano kpt. mar. Aleksandra Grochowskiego. 

ORP Ryś w czasie zanurzania

    1 lipca 1937 roku z kiosku "Rysia" zniknął znak rozpoznawczy "R", 10 lipca Ryś i Żbik wzięły udział w pokazach sprawnościowych wobec publiczności w Gdynii. 

     24 sierpnia 1939 roku prowadzono na okręcie mobilizację alarmową. Dokonano przeglądu mechanizmów, zatankowano paliwo, pobrano prowiant. "Ryś" pobrał 6 torped w wyrzutniach i cztery zapasowe oraz 22 miny, a także 114 pocisków do dział 100 mm i 4500 sztuk do nkm. Dowódca "Rysia" otrzymał też 7000 $ w złocie oraz banknotach polskich. 26 września okręt przebazowano na Hel. 1 września okręt wyszedł w morze...

 

17 września 1939 roku. Okręt ORP Sęp i ORP Ryś zawijają do Szwecji.