Szabla wz.1917
Były to pierwsze po
rozbiorach szable zasługujące na mino szabli polskich – wykonane przez
rodzimych twórców i dla polskich żołnierzy. Ich formy określiły „Przepisy i
instrukcje, umundurowanie wojsk polskich” (kwiecień 1917) wydane przez
Departament Wojskowy Tymczasowej Rady Stanu dla formowanej pod
protektoratem Niemiec tzw. Polskiej Siły Zbrojnej. Brzmiały one
następująco:
„ Szable I. Dla szeregowych wszystkich broni ,
jakie będą pobierane wraz z inną bronią; dla oficerów aż do wydania nowego munduru
noszone mogą być szable biało metalowe lub oksydowane z gardami polskimi:
a\ szabla piechoty: dla oficerów wszystkich broni (oprócz artylerii,
kawalerii, taborów)
b\ szabla kawaleryjska: dla oficerów artylerii, ułanów, taborów”
1) tzw. piechotnej - w wersji oficerskiej
2) tzw. kawaleryjskiej - w wersji oficerskiej, podoficerskiej i dla
szeregowych
Wersja dla oficera piechoty
Przeznaczona była dla
oficerów wszystkich broni oprócz artylerii, kawalerii i taborów.
Projekt rękojeści powstał zimą 1915/1916 r. w
Karasinie na Wołyniu, gdzie stacjonowały pułki I Brygady Legionów Polskich.
Autorem był prawdopodobnie porucznik Kazimierz Młodzianowski albo Wojciech
Jastrzębski, a zastała wykonana w w Zakładach Zieleniewskiego w Krakowie.
Pierwszy datowany egzemplarz szable tego wzoru pochodzi z 27 czerwca 1916 roku
– jest to szabla pamiątkowa generała (wtedy podpułkownika) Władysława
Sikorskiego.
Typowe egzemplarze szabel tego wzoru charakteryzowały się drewnianym
trzonem rękojeści, przeważnie obciągniętym czarną skórą, z poprzecznymi
karbowaniami wypełnionymi podwójnie splecionym mosiężnym drutem (trafiały
się również egzemplarze bez oplotu); krzyżowo-kabłąkowym jelcem z trójkątnymi
wąsami – jego krzyż w części środkowej jest grubszy i szerszy, od strony
grzbietowej przechodzi w krótkie ramię w kształcie tzw. półstrzemieniowym,
zamocowany na trzpieniu głowni śrubą-głowicą w kształcie rozety; od kabłąka
głównego odchodzą od strony zewnętrznej dwa obłęki boczne (usuwane przy
niektórych egzemplarzach) - jeden z nich łączy się z krzyżem przed
wąsami, drugi (dłuższy) - z wąsami; kapturek z warkoczem z blachy
mosiężnej (znane są również egzemplarze bez warkocza) zamocowany na trzpieniu
pomiędzy trzonem a zakończeniem kabłąka, na nim wytłaczany polski orzeł w
koronie na tarczy amazonek. Na jelcu grzbietowym od strony głowni widniał w
owalu znak producenta np. J. Jagiełło i Ska - Warszawa, L. Morawski i Ska
– w Warszawie.
Szabla oficera
piechoty wz.1917 z temblakiem, wykonana prawdopodobnie w latach 1919-1920 - MWP
w Warszawie
Przepis określający
formę szabli wz. 1917 mówił jedynie o wyglądzie jej rękojeści, nie wspominał
natomiast o głowni i o pochwie, poza stwierdzeniem, że mają być „biało
metalowe lub oksydowane”. Dlatego też, do szabel tych stosowano głownie wąskie
o małej krzywiźnie (choć sporadycznie trafiają się też i o dużej), różnej
długości, głównie produkcji austriackiej, niemieckiej i polskiej. Pochwy ze
stalowej blachy miały w zasadzie to samo pochodzenie co głownie. Były to pochwy
z dwoma koluszkami z jednym pierścieniem nośnym, bądź też z koluszkiem i
zaczepem nośnym do karabińczyka na stronie wewnętrznej.

Odznaczenie
demobilozowanych czlonków Eksadry Kościuszkowskiej/ Polscy oficerowie po prawej
mają szable wz.1917 w wersji dla piechoty.
Wersja dla oficera kawalerii
Przeznaczona
dla oficerów artylerii, kawalerii i taborów. Typowy egzemplarz tego wzoru
charakteryzował się rękojeścią z drewnianym trzonem długości około 12 cm,
obciągniętym czarną skórą z 8-10 poprzecznymi karbowaniami wypełnionymi
podwójnie splecionym mosiężnym drutem; krzyżowo-kabłąkowym mosiężnym jelcem z
wąsami, od strony grzbietowej przechodzącymi w krótkie ramię zwieńczone łezką
skierowaną ku dołowi, a od strony siecznej w owalny kabłąk (wzorowany na
rękojeściach francuskiej szabli kawalerii An XI i francuskiej szabli kawalerii
lekkiej wz 1822), od której odchodzą dwa obłęki boczne, kabłąk zamocowany na
trzpieniu głowni śrubą-głowicą w kształcie rozety; kapturek z warkoczem z
blachy mosiężnej zamocowany na trzpieniu pomiędzy trzonem a zakończeniem
kabłąka, na nim zawsze był wytłaczany polski orzeł w koronie na tarczy
amazonek.
W szablach tego wzoru występowały dwa rodzaje
rękojeści. Oba rodzaje rękojeści były wykonane z mosiądzu, a jelec, kabłąk i
obłęki miały identyczne. Różniły się sposobem wykonania kapturka i
rysunkami elementów dekoracyjnych umieszczonych na wąsach. Jeden rodzaj
produkowała firma G. Borowski, L. Morawski i Ska, oraz firma Sztorca z Krakowa.
Wąsy rękojeści z kapturkiem tłoczonym (produkcji G. Borowskiego, L.Morawskiego
i firmy Sztorca) były dekorowane ornamentem roślinnym
Drugi rodzaj był prawdopodobnie
produkowany przez warszawską (lwowska?) firme ARMA ( tytuł fabryki M.
Gredeńskiego i G. Kaweckiego). Rękojeści były z kapturkiem odlewanym ,
ozdobione zarysem elipsy, umieszczonym pośrodku wąsów, z promieniście rozchodzącymi
się liniami. Poza tym kapturek był masywniejszy, w górnej części owalnie
zamknięty z głębokim wcięciem na kabłąk.
Szabla oficera
kawalerii wz 1917 - MWP w Warszawie
Głownie szabel tego
wzoru były przeważnie produkcji polskiej , wykonywane z polerowanej stali,
długości 80-90 cm, szerokości około 3,5 cm, krzywiźnie od 5,5 cm do 7,5 cm,
zwykle zaopatrzone w jedną bruzdę (niekiedy dwie, rzadziej trzy).
Produkowały je firmy: G. Borowskiego, A Manna,( używając też czasem nazwy
"AMA" po 1920 r), i G. Kaweckiego i M. Gredeńskiego z Warszawy (używająca
też nazwy "ARMA" ). Na zastawach niektórych głowni umieszczano
trawione ornamentacje w postaci orała na tarczy amazonek, napisu,
np. "Za wiarę i Ojczyznę", " Bóg Honor
Ojczyzna", dat ( od 1917 do 1921), inicjałów (bardzo rzadko),
znaku okrągłej pieczęci z literami GUZA (Główny Urząd Zaopatrzenia Armii) i
wizerunkiem polskiego orła w koronie. Pochwy z niklowanej blachy miały dwa
pierścienie z ogniwkami i ruchomymi koluszkami, a także ostrogę.
W przepisowe rękojeści oprawiano również głownie
obce, o różnym ukształtowaniu płazów: austriackie, niemieckie i po 1918 roku
rosyjskie.
Szable te, po wycofaniu z uzbrojenia Wojska
Polskiego, przekazano Konnej Policji Państwowej, gdzie były używane aż do
1939 roku. Przeszły tam "operacje" usuwania obłęków bocznych oraz
niklowania rękojeści.
Wersja dla podoficera kawalerii
Typowy egzemplarz tego
wzoru charakteryzował się rękojeścią z drewnianym trzonem długości 11 cm,
lakierowanym na czarno, z 7-8 lekko ukośnymi karbowaniami bez metalowego
oplotu, jelec nie miał wąsów. Reszta oprawy rękojeści była identyczna ze wzorem
oficerskim. Głownie były przeważnie sygnowane znakiem GUZA (Główny Urząd
Zaopatrzenia Armii). Głownia i pochwa - jak w szablach wzoru
oficerskiego.
Szabla
podoficera kawalerii wz 1917 (arsenał we Wrocławiu)
Wersja dla szeregowego kawalerii
Pierwsza szabla
produkowana od początku w niepodległej Polsce. Została wprowadzona do
uzbrojenia Wojska polskiego w 1919r. Były one masywniejsze i mniej
starannie wykonane niż szable w wersji oficerskiej i podoficerskiej. Podstawową
różnicą było bielenie cynkiem opraw rękojeści. Trzony nie były lakierowane, z
lekka ukośnie karbowane (bez metalowego oplotu). Jelce nie miały wąsów. Głownie
były zawsze ciągnione w jedną bruzdę. Zaopatrywane w znak GUZA (Główny Urząd
Zaopatrzenia Armii). Blaszane pochwy (o konstrukcji takiej jak szabel
oficerskich i podoficerskich) malowane były na zielono. W 1919 roku, szable
tego wzoru wytwarzała firma G. Borowskiego (przekazała 5318 tych
szabel wojsku) oraz warszawska "ARMA" (przekazała wojsku 2646 sztuk
tych szabli). Były one również później produkowane przez firmę
"Dąb i Ciężar" (2989 szabel) oraz firmę Konrada Jarnuszkiewicza (117
szabel).
Szable te po 1919 roku otrzymał w darze 12
Pułk Ułanów Podolskich od księżnej Izabeli Radziwiłłowej ( w pułku tym służył
jej mąż), dlatego też zwano je "radziwiłłowkami". W latach 1919-1921
uzbrojony w nie był Szwadron Naczelnego Wodza. Po 1921 roku szable przekazano
Konnej Policji Państwowej.
Źródła
"Dzieje
szabli w Polsce" Włodzimierz Kwaśniewicz wyd II, Bellona 1999
''Dług
honorowy" R.F.Karolevitz i R.S.Fenn


