Powstanie 

Lata 20-te i 30-te XX wieku stały pod znakiem gwałtownego rozwoju lotnictwa wojskowego. W związku z tym armie na całym świecie szukały możliwości zwalczania samolotów poruszających się na coraz większym pułapie. Początkowo zarówno polska jak i francuska myśl wojskowa przyjęła koncepcję budowy uniwersalnej armaty do zwalczania zarówno naziemnych, jak i powietrznych celów. Polska szybko jednak zarzuciła ten pomysł i skoncentrowała uwagę na budowie armat dla określonych ściśle zadań. Ponieważ nie znaleziono odpowiedniego sprzętu poza granicami kraju, postanowiono armatę skonstruować własnymi siłami.

Jeden z dwóch prototypów armaty 75 mm podczas prób poligonowych.

            W roku 1933 Ministerstwo Spraw Wojskowych doprowadziło do uruchomienia kredytów dla fabryki w Starachowicach. W tym samym roku zarząd fabryki otrzymał oficjalne polecenie przygotowania projektu armaty przeciwlotniczej kal. 75 mm . Projekt armaty przeciwlotniczej 75 mm został przygotowany w 1933 r. przez mjr inż. Szymańskiego z Instytutu Techniki i Uzbrojenia. Przy projekcie współpracował z nim inż. Stetkiewicz ze Starachowickich Zakładów Górniczych. W oparciu projekt powstały dwa prototypy oznaczone jako 75 mm armata przeciwlotnicza wz.34 St. (Starachowice). Działo to osiągało donośność 14,5 km, a maksymalny pułap zwalczanych samolotów to 9,5 km, przy prędkości początkowej pocisku 800m/s. Prototypy skierowano na próby balistyczne i poligonowe w 1935 r.

Bateria armat 75 mm wz.36 St w roku 1939.

W wyniku prób stwierdzono, iż należy wprowadzić m.in. niezależne resorowanie kół i skrętność jednej osi względem drugiej. W sprawozdaniu z 26 czerwca 1936 r., podsumowującym dotychczasowe badania nad armatą, stwierdzono: Komisja uważa że 75mm armata plot. wyrób starachowickich zakładów, po usunięciu wad może być doprowadzona do stanu, w którym uczyni zadość wymaganiom niezawodności działania, trwałości sprzętu oraz wygody użycia.  W lutym 1936 roku na mocy uchwały KSUS, do dnia 1 stycznia 1937 roku miały zostać wprowadzone poprawki. Taki sam termin wyznaczono dla opracowania działa półstałego (tutaj dopuszczano możliwość zakupu sprzętu zagranicą). W lipcu 1936 roku oddano do prób działo skonstruowane przez Starachowickie Zakłady Górnicze, które otrzymało robocze oznaczenie "wz.34 ruchome". Próby wykazały wady prototypu i odesłano go z powrotem do fabryki, dając ostateczny termin na wprowadzenie poprawek do 1 czerwca 1937 roku . Ostatecznie w połowie 1937 roku na mocy decyzji KSUS, która została zatwierdzona przez Głównego Inspektora Sił Zbrojnych, uznano, że armatą przeciwlotniczą średniego kalibru w Wojsku Polskim będzie działo ze Starachowic.

Według przewidywań Departamentu Uzbrojenia. zawartych w referacie z 10 maja 1935 r., w sprawie tej armaty, ustalono, że pierwsza bateria dział omawianego typu, miała być  wyprodukowana do 1 maja 1938r., a w każdym kolejnym miesiącu miano wyprodukować po jednej baterii, aby do stycznia 1939 r. artyleria przeciwlotnicza otrzymała 36 dział. Przypuszczalny koszt jednej armaty miał wynieść 220 tys. zł, a przyrządu centralnego 300 tys. zł. (w trakcie produkcji cena dział spadała i wyniosła 135 tys. zł., a jeden nabój - 90 zł.) Do wybuchu wojny zamówiono łącznie 96 armat, z czego wykonano 52 sztuki. W planach obrony OPL kraju przewidziano potrzeby zakupu 280 dział, a dla wojska 180 dział.

Obsługa przy armacie wz.36 St.

Wersje

    Działa 75 mm skonstruowano w dwóch typach: 75mm armata przeciwlotnicza wz. 36, oraz jej odmiana półstała wz. 37. Dla armaty wz.36 przeznaczono ciągnik C4P. Później miał go zastąpić PZInż 342 (zwany także C5P), który został wyprodukowany w zaledwie kilku egzemplarzach do września 1939 r. Armata półstała wz.37 różniła się od wz.36 tym. że nie miała własnej trakcji, jednak mogła być przewożona lub przesuwana za pomocą ciągników. Jej głównym przeznaczeniem była obrona obiektów stałych, jak fabryk, magazynów, stacji kolejowych, twierdz.
    Podczas strzelania platforma tworzyła pomost dla obsługi, a koła były zawieszone. Działo było przystosowane do strzelania z aparatem centralnym syst. PZO - Lev. W marszu działo stanowiło przyczepę czterokołowy mogącą poruszać się z prędkością do 35 km/h.

Armata 75 mm w wersji półstałej wz.37 St, w położeniu marszowym
porzucona na poboczu drogi we wrześniu 1939 r.

Amunicja

     Do strzelań przeciwlotniczych używano granatu wz.34/St o kalibrze 75 mm. Masa pocisku wynosiła 6,5 kg (z zapalnikiem), w tym materiał wybuchowy ważył 0,575 kg. Masa naboju zespolonego 11,5 kg. Używano zapalnika morskiego 13 mm wz.0,6 oraz zapalnika wz.1925 S, wkrętkę głowicową wz.55/64 oraz proch BG5.

Armata wz.36 St na stanowisku.

Na cele obrony przeciwlotniczej Wojska Polskiego planowano sformować 60 baterii po 3 działa 75 mm (razem 180 sztuk), a dla obrony przeciwlotniczej kraju; 70 baterii po 4 działa 75 mm (razem 280 dział). Do wybuchu wojny Wojsko Polskie otrzymało łącznie 52 armaty 75 mm.

Pierwsze armaty zaczęły spływać do 1 Pułku Artylerii Przeciwlotniczej w Warszawie w drugiej połowie 1937 r. Szybko przystąpiono do formowania pododdziałów wyposażonych w nowy sprzęt. W 1938 r. powstał w Katowicach 15 daplot uzbrojony zarówno w działa 75 mm wz.36 St, jak i 40 mm wz.36. Tymczasem w 1 paplot w Warszawie utworzono IV dywizjon uzbrojony w nowy sprzęt. Na przełomie 1938 i 1939 r., w nowo utworzonym w Traugutowie pod Brześciem, Centrum Wyszkolenia Obrony Przeciwlotniczej i Przeciwgazowej zorganizowano 5-cio bateryjny 9 daplot.

Epizod wrześniowy

     W wyniku mobilizacji armaty 75 mm weszły na uzbrojenie następujących oddziałów artylerii przeciwlotniczej:

 
 Na początku wrzesnia 1939 r. w Warszawie znajdowało się bardzo duże zgrupowanie artylerii przeciwlotniczej, w tym dział 75 mm. W dniach 5-6 września część artylerii ewakuowano. Działa 75 mm z wz.37 St. w sile dwóch baterii pojechały do Lwowa, gdzie brały udział w obronie miasta. Armaty z 11 daplotu skierowano do Lublina. Miały one ochraniać polski rząd. 19 września jednostka ta przeszła na Węgry. Z kolei armaty 9 baplotu broniły mostów na Wiśle. 13 wrzesnia utworzono w Chełmie brygadę piechoty, w skład której weszła także bateria dział 75 mm St.
    W stolicy pozostała 103 bateria półstała dowodzona przez ppor. Kędzierskiego. Do baterii włączono działa 40 mm. Bateria ta oddała ogromne zasługi w obronie stolicy. Zestrzeliła łącznie 9 maszyn wroga i przysłużyła się do dezorganizacji nalotów niemieckich. 
     Pewna liczba armat 75 mm wz.36 wpadła w ręce niemieckie. Użyto ich m.in. podczas kręcenia filmu „Kampfgeschwader Lutzow”. Armia Czerwona przejęła łącznie 49 sztuk 75 mm armat przeciwlotniczych różnych wzorów. Wiadomo, że przechwyciła armaty znajdujące się we Lwowie.

Armata wz.36 St porzucona we wrześniu 1939 r.