81 mm moździerz wz.18/28/31
(Moździerz Stokes - Brandt)
(3-inch mortar)
Znalazłeś błąd? 
Moździerz Stockes - Brandt wz.1918
Powstanie
W 1915 roku Brytyjczyk Sir Wilfred Scott Stokes (wg niektórych źródeł:
Stockes) (1860 - 1927) skonstruował pierwszy przenośny moździerz okopowy. Okazał
się niezwykle przydatny w błotnistych warunkach wojny okopowej i wychwalany był
za wysoki kąt możliwego ostrzału. Dobry celowniczy mógł umieścić pocisk pionowo
spadający w samym środku wrogiego okopu, gdzie nie sięgały pociski artyleryjskie
o niskim kącie ostrzału.
81 mm przenośny moździerz wzór 1918 przeznaczony był do zwalczania siły żywej, środków ogniowych znajdujących się za wałem lub przeciwstoku. Stromotorowy lot pocisku dawał możliwość strzelania ponad własnymi oddziałami w ukryciu.
Moździerz Stokes'a stał się szybko standardowym moździerzem armii brytyjskiej, gdyż dotąd był najlepszą konstrukcją moździerza oferowaną przez ówczesną technikę. Renomę i uznanie konstrukcja zawdzięczała prostocie. Sam Stokes był cywilem, inżynierem i wynalazcą. Był prezesem i dyrektorem zarządzającym firmy Ransomes & Rapier w mieście Ipswich, która produkowała dźwigi.
81 mm przenośny moździerz wzór 1918 przeznaczony był do zwalczania siły żywej, środków ogniowych znajdujących się za wałem lub przeciwstoku. Stromotorowy lot pocisku dawał możliwość strzelania ponad własnymi oddziałami w ukryciu.
Moździerz Stokes'a stał się szybko standardowym moździerzem armii brytyjskiej, gdyż dotąd był najlepszą konstrukcją moździerza oferowaną przez ówczesną technikę. Renomę i uznanie konstrukcja zawdzięczała prostocie. Sam Stokes był cywilem, inżynierem i wynalazcą. Był prezesem i dyrektorem zarządzającym firmy Ransomes & Rapier w mieście Ipswich, która produkowała dźwigi.
Sposób
strzelania bez dwunogu
Próby
ze swoją konstrukcją Stokes rozpoczął pod koniec 1914 roku. W tym czasie Wlk.
Brytania poszukiwała możliwości wprowadzenia konstrukcji stanowiącej przeciwwagę
dla niemieckich "miotaczy min" (minenwerfers), których używano przeciwko
Francuzom na wschodzie (wkrótce i przeciw Brytyjczykom). Sam pomysł moździerza
nie był nową bronią, gdyż zaniechano używania w armiach od czasu ery
napoleońskiej. Przez pewien czas posunięto się nawet do "odkurzenia" starej
broni z XIX wieku i używania jej na polu bitwy przez Francję i Wlk. Brytanię.
Konstrukcja Stokes'a została odrzucona przez wojsko w czerwcu 1915 roku, na
podstawie zastrzeżenia, że moździerz nie wykorzystuje istniejącej amunicji
moździerzowej z magazynów, która była oczywiście i dramatycznie przestarzała.
Dopiero wstawiennictwo i interwencja Ministra Uzbrojenia Davida Lloyda
Georga i płk J.C.Mathesona z Departamentu Zaopatrzenia Działań Okopowych
(Trench Warfare Supply Department), podlegającego Lloydowi, doprowadziły do
produkcji moździerza 81 mm (a dokładnie 8,14 cm - 3 cale). Pomysł poparł też
Marszałek Douglas Haig. Za stoją konstrukcje Stokes otrzymał tytuł
szlachecki. Moździerz rozwijano do 1918 roku ulepszając jego poszczególne
elementy i uzyskując ostatecznie oznaczenie M1918 (czyli wz.1918). Były one
używane nawet po II Wojnie Światowej w Nowej Zelandii. Konstrukcja została
rozwinięta przez Edgara Brandt'a i wprowadzona do armii francuskiej jako
standartowy miotacz granatów "Stokes Brandt" wz.1918
W
latach międzywojennych, już w firmie Stokes Gun Co., powstało rozwinięcie
wojennej konstrukcji oznaczonej jako wz.1918 i eksportowanej do wielu
krajów świata w tym Polski, Estonii, Litwy, Australii, USA, Szwecji i
prawdopodobnie ZSRR (informacja niepewna). Konstrukcja była rozwijana w tych
krajach. W latach międzywojennych powstał w firmie Stokes Gun Co.
moździerz wz.1927 jako rozwinięcie wz.1918 i wprowadzony został do armii
francuskiej i brytyjskiej.
Kompania
szkolna podchorażych z moździerzem 81 mm.
Lata
dwudzieste. Oddział z moździerzami 81 mm.
W Polsce
W latach wojny polsko - bolszewickiej używano kilku typów moździerzy
pochodzących z zakupów i z magazynów zaborców. Panował pod tym względem chaos i
problemy logistyczne. Po wojnie zajęto się unifikacją uzbrojenia pułków
piechoty, wynikiem czego w 1923 roku z firmą Stokes Gun Co.
podpisano umowę na zakup 600 moździerzy wz.18 wraz z amunicją. Sprzęt
dostarczono na przełomie lat 1925/26 i natychmiast rozpoczęto przekazywanie go
do pułków piechoty.
Lata
30-ste. Żołnierze polscy transportują moździerz 81 mm. Od przodu żołnierz z
podstawą, dalej z lufą, trzeci z dwunogiem. Za nimi 3 amunicyjnych.
Celem
stworzenia z batalionu piechoty wartościowego pododdziału bojowego starano się o
wyposażenie go w odpowiedni sprzęt stromotorowy (inaczej moździerzowy).
Przystąpiono więc do prac nad konstrukcją moździerzy 81mm, czego rezultatem było
opracowanie prototypu, który otrzymał symbol 30 Av.2. Różnił się on
nieznacznie od francuskiego wz. 18, m.in. posiadał "obrożę" na lufie służącą do
mocowania dwójnogu, inna konstrukcję podstawy. Donośność wynosiła 2750 m, a przy
strzelaniu ładunkiem zwiększonym 3300 m. Produkcji tych moździerzy podjęła się
Wytwórnia Maszyn Precyzyjnych Avia w Warszawie. Konstrukcja oparta była o
zakupiony sprzęt zachodni. Do 1931 r. wyprodukowano 700 sztuk tego
typu moździerzy, które otrzymały nazwę wz. 28 (nie mylić z francuskim
wz.27). Jednak ich dalszą produkcję wstrzymano, a zadecydowała o tym mała wada,
którą można było usunąć; wadliwa konstrukcja dwójnogu i mechanizmu
podniesienia.
Faktycznym powodem zaniechania produkcji była decyzja o zakupie licencji do produkcji moździerza 81 mm wz.1927 od firmy "Stokes Brandt". Był to warunek odstąpienia przez stronę francuską od roszczeń finansowych związanych z naruszeniem praw patentowych przy produkcji amunicji do moździerza wz.18 w Polsce. Był on tylko nieznacznie ulepszony, otrzymując oznaczenie: wz. 31 (wg niektórych źródeł wz. 27/31). Produkcję na szeroką skalę tego moździerza rozpoczęło w 1932 r. Stowarzyszenie Mechaników Polskich z Ameryki w Pruszkowie. Do września 1939 r. w tych zakładach wyprodukowano 900 sztuk tego typu moździerzy. W lipcu 1938 r. znajdowało się na wyposażeniu Wojska Polskiego:
899 (lub 901) - wz.31
595 - wz. 28
648 - wz.18.
Jednostka ognia wynosiła 25 pocisków na moździerz.
Faktycznym powodem zaniechania produkcji była decyzja o zakupie licencji do produkcji moździerza 81 mm wz.1927 od firmy "Stokes Brandt". Był to warunek odstąpienia przez stronę francuską od roszczeń finansowych związanych z naruszeniem praw patentowych przy produkcji amunicji do moździerza wz.18 w Polsce. Był on tylko nieznacznie ulepszony, otrzymując oznaczenie: wz. 31 (wg niektórych źródeł wz. 27/31). Produkcję na szeroką skalę tego moździerza rozpoczęło w 1932 r. Stowarzyszenie Mechaników Polskich z Ameryki w Pruszkowie. Do września 1939 r. w tych zakładach wyprodukowano 900 sztuk tego typu moździerzy. W lipcu 1938 r. znajdowało się na wyposażeniu Wojska Polskiego:
899 (lub 901) - wz.31
595 - wz. 28
648 - wz.18.
Jednostka ognia wynosiła 25 pocisków na moździerz.
3
- pociskowe skrzynie (francuskie) na pociski 81 mm
W
przypadku KOP mowa była o wyposażaniu w moździerze jednostek już od
1924/25 roku, jednak były to prawdopodobnie moździerze francuskie JD. W 1934
roku spisy wymieniają 64 moździerze wz.18 rozdzielone między 29 batalionów KOP
po dwa na batalion. W 1936 roku mowa jest o przydzieleniu 2 moździerzy wz.31 do
CSP w Ostrowcu. Tak więc wg. spisu z 1 kwietnia 1936 roku na stanie KOP
znajdowały się 64 moździerze wz.18, 3 moździerze wz.28 (CSP) oraz 2 moździerze
wz.31 (CSP). Na przełomie 1937/38 dokonano przezbrojenia batalionów KOP w nowe
moździerze wz.1928 (64 sztuki). W listopadzie 1938 roku nowymi moździerzami
wz.31 dysponowały już bataliony: "Troki", "Niemenczyn", "Nowe Święciany",
"Orany", "Sejny", "Suwałki" i CSP. Specjalny batalion forteczny "KOP" otrzymał w
1938 roku 3 moździerze wz.28.
Szkoła
Podchorążych - Wkręcanie zapalników do pocisków.
9 Pułk Piechoty
Legiontów. Obsługa moździerza 81 mm wz.31.
Według
regulaminu piechoty z 1928 roku działon moździerza (inaczej sekcja)
składała się z:
- Działonowy: pistolet, lornetka – płyta podstawowa moździerza;
- Ładowniczy: kbk – dwójnóg, wycior do czyszczenia przewodu lufy, wycior do usuwania niewypałów i do natłuszczania przewodu lufy;
- Celowniczy: kbk – lufa z kapturem, torba celowniczego (poziomica, pion, klucz do wykręcania iglicy, klucz do wykręcania zamka, pakuły i szmaty do czyszczenia lufy, oliwiarka, pudełko do smarów, zapasowa iglica);
- 5 amunicyjnych: kbk; - każdy po 2 skrzynki po 5 pocisków (ewentualnie po 3 pociski)
- Pomocniczy: kbk – 1 skrzynka (od ładunków normalnych), a w niej: skrzynka z 25 zapalnikami, 40 ładunków normalnych (zerowych); - torba pomocnicza: 180 ładunków dodatkowych w 6 paczkach po 30 sztuk, skrzynka z zapalnikami zawierająca 15 sztuk, klucz do odpakowywania skrzynki z zapalnikami, klucz do wykręcania nakrętek pocisków i przekręcania zapalników (ostrzenia pocisków), szmaty i pakuły do czyszczenia pocisków.
- 2 woźniców (biedka moździerza i amunicyjna) z kbk.
- Działonowy: pistolet, lornetka – płyta podstawowa moździerza;
- Ładowniczy: kbk – dwójnóg, wycior do czyszczenia przewodu lufy, wycior do usuwania niewypałów i do natłuszczania przewodu lufy;
- Celowniczy: kbk – lufa z kapturem, torba celowniczego (poziomica, pion, klucz do wykręcania iglicy, klucz do wykręcania zamka, pakuły i szmaty do czyszczenia lufy, oliwiarka, pudełko do smarów, zapasowa iglica);
- 5 amunicyjnych: kbk; - każdy po 2 skrzynki po 5 pocisków (ewentualnie po 3 pociski)
- Pomocniczy: kbk – 1 skrzynka (od ładunków normalnych), a w niej: skrzynka z 25 zapalnikami, 40 ładunków normalnych (zerowych); - torba pomocnicza: 180 ładunków dodatkowych w 6 paczkach po 30 sztuk, skrzynka z zapalnikami zawierająca 15 sztuk, klucz do odpakowywania skrzynki z zapalnikami, klucz do wykręcania nakrętek pocisków i przekręcania zapalników (ostrzenia pocisków), szmaty i pakuły do czyszczenia pocisków.
- 2 woźniców (biedka moździerza i amunicyjna) z kbk.
Sposób
transportu moździerza na biedce wraz z obsługą
Sposób
montowania moździerza na biedce.
W
1939 roku działon, liczący 8 ludzi, przedstawiał się następująco:
- Działonowy, (dwójnóg lub podstawa, pistolet lub kbk, lornetka, kompas, blok meldunkowy i ołówek - ewentualnie toporek zamiast łopatki piechoty)
- Celowniczy, (moździerz z kapturem, pistolet);
- Ładowniczy, (dwójnóg lub podstawa, pistolet);
- Pomocniczy, (niezbędnik, skrzynka amunicyjna na 5 nb, kbk);
- 3-ech amunicyjnych (2 skrzynki a 5 nb, kbk),
- 2-wóch woźniców z kbk.
- narzędzia i części zapasowe były w niezbędniku, tak ze do niesienia były: lufa, podstawa, dwójnóg, niezbędnik i skrzynki z amunicja.
W 1939 roku standardową organizacją było grupowanie moździerzy w plutonach, po jednym plutonie na jeden batalion. (w pułku piechoty 3 plutony moździerzy). W czasie walk we wrześniu 1939 roku 81 mm przenośny moździerz wz. 18/31 Stockes-Brand używany był jako broń lekka wsparcia piechoty. Brak danych co do ilości przejętych moździerzy tego typu przez Niemców. Armia Czerwona zdobyła 63 sztuki.
- Działonowy, (dwójnóg lub podstawa, pistolet lub kbk, lornetka, kompas, blok meldunkowy i ołówek - ewentualnie toporek zamiast łopatki piechoty)
- Celowniczy, (moździerz z kapturem, pistolet);
- Ładowniczy, (dwójnóg lub podstawa, pistolet);
- Pomocniczy, (niezbędnik, skrzynka amunicyjna na 5 nb, kbk);
- 3-ech amunicyjnych (2 skrzynki a 5 nb, kbk),
- 2-wóch woźniców z kbk.
- narzędzia i części zapasowe były w niezbędniku, tak ze do niesienia były: lufa, podstawa, dwójnóg, niezbędnik i skrzynki z amunicja.
W 1939 roku standardową organizacją było grupowanie moździerzy w plutonach, po jednym plutonie na jeden batalion. (w pułku piechoty 3 plutony moździerzy). W czasie walk we wrześniu 1939 roku 81 mm przenośny moździerz wz. 18/31 Stockes-Brand używany był jako broń lekka wsparcia piechoty. Brak danych co do ilości przejętych moździerzy tego typu przez Niemców. Armia Czerwona zdobyła 63 sztuki.
Pociski
produkcji francuskiej.
Konstrukcja
Miotacz składa się z lufy gładkościennej , płyty oporowej i podstawy z
dwójnogiem . Zamek ma iglicę z wystającymi stałym grotem. Broń ładuje się od
strony wylotowej. Celowanie odbywa się przez gwintowane w czterech kierunkach
nóżki. Do strzelania używa się granatów moździerzowych o ciężarze 3,40 lub 6 kg
.
W pociskach odłamkowych używa
się 650 gram materiału wybuchowego natomiast w granatach dymnych i zapalających
600 gram. Przy samoczynnym sposobie strzelania można osiągnąć szybkostrzelność
20 pocisków na minutę. Moździerz posiada również mechanizm spustowy , dzięki
któremu wpuszczony do lufy pocisk można odpalić zwalniając iglicę sznurem do
odpalania. Całość miotacza do granatów waży 52,50 kg i można rozebrać na trzy
części , z których każda może być z łatwością przenoszona przez jednego
żołnierza. Moździerz typu Stockes-Brand może być również przewożony na
specjalnym wózku ciągnionym przez jednego konia.
Przyrządy
celownicze moździerza 81 mm
Podstawowe dane
| typ | długość lufy [mm] | masa broni [kg] | masa lufy [kg] | masa dwójnogu [kg] | masa podstawy [kg] | prędkość początkowa [m/s] | masa pocisku [kg] | donośność [m] |
| wz.31 | 1260 | 60,00 | 20,00 | 22,00 | 18,00 | 115*-210 | 3,20**/6,50 | 3000 |
| wz.28 | 1260 | 63,90 | 21,00 | 20,80 | 22,10 | 70-210 | 3,40 | 3300 |
| wz.18 | 1150 | 57,50 | 22,00 | 19,50 | 16,00 | 141,50 | 3,20 | 1900 |
Kąt
ostrzału
81 mm moździerza wz. 31 w płaszczyźnie pionowej +45° +88 °
Szybkostrzelność praktyczna od 5 do 10 strzałów na minutę,
Szybkostrzelność praktyczna od 5 do 10 strzałów na minutę,
Granat
ciężki posiadał rozkładające się po wylocie z lufy stateczniki
Moździerz
wz.27 w częsciach. Zdjęcie z katalogu firmowego Stokes Gun Co.
Źródła
"Podręcznik dowódcy plutonu strzeleckiego" Wydawnictwo MSW 1938 r."Artyleria polska 1914 - 1939" R. Łoś
"Broń strzelecka i sprzęt artyleryjski formacji polskich i WP w latach 1914-1939" A.Kontankiewicz
"Korpus Ochrony Pogranicza 1924 - 1939" J.Prochowicz
"Piechota Wojska Polskiego 1918 - 1939" Z.Jagiełło
Internet
www.odkrywca.pl
www.mortarsinminature.com
/PATHE/