Ciągnik artyleryjski C7P

(C7P)
(C7 TP)



Znalazłeś błąd? 

C7P z I serii produkcyjnej.
C7P z I serii produkcyjnej.

Film przedstawiający różne pojazdy polskiej produkcji, w tym ciągnik C7P.

 


    Ciągnik C7P jest jednym z tych pojazdów II RP, który wciąż nie doczekał się jednolitego i rzetelnego opracowania. Zwykle opisuje się go przy okazji czołgu 7TP, a informacje zawarte w poniższym tekście pochodzą ze zbitek znalezionych w źródłach. Mam nadzieje, że będzie je można zweryfikować po ukazaniu się poważnej pozycji książkowej.


Powstanie    

    Ciągnik artyleryjski C7P, bo tak go oznaczono, był konstrukcja PZInż. Wykorzystał on podwozie czołgu 7TP, który oparto o czołg Vickers E. Koncepcja ciągnika na tym podwoziu nie była nowością. W Wielkiej Brytanii, już pod koniec lat dwudziestych wraz z rozwojem czołgu Vickers prowadzono prace nad ciągnikiem artyleryjskim Dragon Medium Mk IV, które miały ciągnąć działa 60-cio funtowe. Wyprodukowano 12 sztuk przekazanych armii angielskie oraz 23 dla Chin i 18 dla Indii. Podobne ciągniki powstały na bazie czołgu T-26 w Rosji - były to T-26T i  T-26T2.
       Z ciągnikiem brytyjskim w 1931 roku zapoznali się w maju 1931 roku członkowie polskiej komisji, która miała w Anglii podpisać umowę na zakup czołgów Vickers. Nie wzbudził on jednak zainteresowania Polaków. Prace nad własnym ciągnikiem prowadzono w latach 1933-34, jak wspomniano wcześniej w PZInż. Zaprojektował go szef Działu Ciągników BS PZInż. inż. Witold Jakusz, w oparciu o zakupiony w 1931 roku czołg Vickers E. Mimo, iż do jego seryjnej produkcji nie doszło, to rozpoczęto prace nad czołgiem VAU-33 (opisany w dziale o czołgu 7TP) oraz nad ciągnikiem gąsienicowym C6. Projekty prowadzono równolegle i oba zespoły wspierały się poprzez przekazywanie sobie informacji i pomysłów, jednak prace nad C7P postępowały szybciej. Same ciągniki nowego typu miały zastąpić wyeksploatowane już ciągniki  Citroen - Kegresse produkcji francuskiej z początku lat dwudziestych. 

 

Prototyp C6P.
Prototyp C6P. 

      

    Pierwsze prototypy C6 powstały w 1933 roku w PZInż. Oznaczono je jako C6P i C6T. Prototyp C6P miał koła napędowe w przedniej części, zamkniętą kabinę i wyciągarkę napędzaną silnikiem ciągnika, natomiast C6T miał koła napędowe z tyłu oraz kabinę samochodu ciężarowego Saurer. Natychmiast rozpoczęto próby z nowym pojazdem na tracie około 1000 km, których skutkiem było wybranie C6P jako konstrukcji do dalszego rozwijania, szczególnie ze względu na lepsze parametry pokonywania przeszkód terenowych. Dokonano jednak modyfikacji prototypu C6T, poprzez przeniesienie silnika oraz mechanizmy napędowe z tylniej części kadłuba do przodu. Nową konstrukcję oznaczono jako C6P/II.

Prototyp C6T. Rzuca się w oczy nadwozie Saurer.
Prototyp C6T. Rzuca się w oczy nadwozie Saurer.

        

    Pierwszy prototyp C6P także poddano modyfikacjom poprzez przeniesienie silnika na tył pojazdu oraz przebudowę kabiny. Nadano mu oznaczenie C7P/I, który to stał się modelem wzorcowym do produkcji. Porównuje się często ciągnik C7P do ciągnika brytyjskiego oraz ciągników rosyjskich. Na ich tle nasza konstrukcja wypada najlepiej, szczególnie ze względu na zabudowaną kabinę, jak i wyciągarkę napędzaną silnikiem ciągnika oraz reflektory i wiele innych aspektów. Jego dodatkowym atutem była zwrotność w polu i niskie koszta produkcji.

C7P/I, czyli C6P po przebudowie w malowaniu "japońskim".
C7P/I, czyli C6P po przebudowie w malowaniu "japońskim".

        

    C7P/I nosił numer rejestracyjny 8393 a potocznie nazywano go "Felek". Przekazano do prób terenowych w 1934 roku na odcinki 1100 km, podczas których pokonywał tę trasę wraz z czołgiem 7TP, 2 czołgami Vickers z silnikami Siddeley i kilkoma innymi prototypami. Pozostał on aż do 1939 roku w BBT Br. Panc. jako pojazd doświadczalny. W oparciu o C7P/I przebudowano prototyp C6P/II na standard C7P/II. Pojazd stał się modelowym dla produkcji seryjnej.
     Poźniej powstał trzeci prototyp oznaczony jako C7P/III. Zbudowano go  z części pierwotnie przeznaczonych dla prototypu " Słoń" czołgu 7TP w 1934 roku, co spowodowało budowę Słonia dopiero w 1935 roku.  Modelowy egzemplarz przedstawiono do prób drogowych w sierpniu 1934 roku Próby terenowe odbył na terenie Puszczy Kampinoskiej. Oba prototypu C7P były kilkukrotnie przebudowywane. Zmianie ulegały m.in. lusterka, reflektory, instalacje, wózki, napęd.

 

Ciągnik C7P/II - egzemplarz modelowy podczas prób w Puszczy Kampinoskiej.
Ciągnik C7P/II - egzemplarz modelowy podczas prób w Puszczy Kampinoskiej.

 

C7P/II w Puszczy Kampinoskiej. Warto zauważyć, że w pojezdzie dach różni się od późniejszych seryjnych. Pojazd ma inny dach niż w pojazdach seryjnych, różni się wlotem powietrza. Nie posiada kół zapasowych ani skrzynek narzędziowych. Ma też mniejszą liczbę okienek w tylniej ścianie.
C7P/II w Puszczy Kampinoskiej. Warto zauważyć, że w pojeździe dach różni się od późniejszych seryjnych. Pojazd ma inny dach niż w pojazdach seryjnych, różni się wlotem powietrza. Nie posiada kół zapasowych ani skrzynek narzędziowych. Ma też mniejszą liczbę okienek w tylniej ścianie.

  

    Już po rozpoczęciu produkcji w 1934 roku, egzemplarz modelowy brał udział w kolejnym rajdzie w dniach 9 do 18 luty 1936 roku, tym razem na trasie 985 km, na odcinkach Ursus-Kielce-Krakow-Zakopane-Katowice-Piotrkow-Ursus. C7P/II holował przyczepę kołową typu R. Brało w tym rajdzie udział kilkanaście pojazdów m.in. ciągnik C4P oraz pochodzący z produkcji seryjnej drugi C7P z moździerzem 220mm. Historia II RP zna kilka kolejnych rajdów z udziałem ciągnika C7P, jednak nie udało się ustalić dat wszystkich z nich. 

C7P/II w czasie prób w 1936 roku. Pojazd ma już przebudowany dach.
C7P/II w czasie prób w 1936 roku. Pojazd ma już przebudowany dach.



Produkcja

    Produkcja ruszyła w 1934 roku w Fabryce F1 PZInż. w Ursusie. Produkcja trwała wraz z produkcją 7TP, a ponieważ fabryka miała ograniczone moce produkcyjne, produkowane je na przemian. W latach 1937 - 38 rozbudowano fabrykę, co pozwoliło na prowadzenie produkcji jednoczesnej. Produkcja odbywała się następująco:
- 1933 - 2 prototypy z części angielskich 
- 1934 - 1 prototyp (C7P/III)
- 1934 - 1936 - 73 ciągniki C7P
- 1938 - brak danych, ocenia się, że kilka sztuk
- 1939 - 29 ciągników C7P w wersji artyleryjskiej i 13 dla wojsk pancernych
 
      Ogółem wyprodukowano 151 maszyn. Program produkcji był w trakcie realizacji w 1939 roku. Ministerstwo Komunikacji złożyło zamówienie w 1939 roku na 16 sztuk C7P z pługami dla formowanych kompanii kolejowych. Termin dostawy wyznaczono na 30 sierpnia 1939 roku. Próby odbiorcze trwały już na początku sierpnia 1939 roku. Szczegóły omówione są niżej. Zamówienie na kolejne 32 maszyny złożyło Dowództwo Broni Pancernych z budżetu 1939/40. Możliwe, że kilka maszyn powstało. 
        Pojazdom nadawano numery seryjne w seriach: 82xx, 83xx, 85xx, 87xx, 88xx, 105xx, 111xx i 183xx. Numery seryjne prawdopodobnie nie pokrywały się z numerami ewidencyjnymi. 
        W 1937 Szwecja wyraziła chęć zakupu ciągników C7P, jednak polska strona nie była zainteresowana. Niechęć eksportu należy ocenić pozytywnie. Zbyt często sprzedawano sprzęt, którego w 1939 roku zabrakło.

C7P podczas naprawy w 1 Pułku AN w Górze Kalwarii.
C7P podczas naprawy w 1 Pułku AN w Górze Kalwarii.

   

Konstrukcja 

    Wojskom saperskim przydzielono 2 sztuki C7P, które służyły celom doświadczalnym w BBT Saperów. Planowano wyposażyć C7P w pługi, spychacze i mosty kolejowe. Ponadto przeprowadzono próby holowania polskich dział prototypowych 155 mm oraz moździerzy 310 mm, których wynikiem były wstępne ustalenie wyposażenia pojazdu w silnik o mocy 150 KM. Dodatkowo planowano złożyć zamówienie na 52 sztuk C7P dla celów komunalnych.. Ich produkcja miała się zakończyć w 1942Ministerstwo Komunikacji, które planowało utworzyć kompanie czołgowo - kolejowe, zabezpieczające pod względem technicznym ruch kolejowy w czasie wojny w ramach "Planu W". Do 1940 roku miały powstać 24 takie kompanie. Z Ministerstwem Komunikacji współpracowało Dowództwo Saperów, które wybrało właśnie C7P do wspomnianej roli. W pierwszym rzucie seria miała wynieść 16 wozów dla jednostek oraz 8 dla składnic materiału kolejowego.

C7P z I serii podczas prób z prowadnicą kolejową.
C7P z I serii podczas prób z prowadnicą kolejową.

     

    Uzgodnienia trwały kilka miesięcy, a umowę zawarto 31 sierpnia 1938 roku pomiędzy Dowództwem Saperów, a PZInż (umowa nr 183/38-39) na dostawę właśnie w/w 16 ciągników I serii w cenie 100.000 zł za egzemplarz. Termin odbioru dla 8 sztuk upływał 30 czerwca 1939 roku, a ostateczny dla całej partii 30 czerwca 1939 roku. Od 8 sierpnia 1939 roku komisja Min.Kom, Dow. Sap. i Dow. Br.Panc. przystąpiła do prób odbiorczych II partii zamówienia. Odbiór się udał i wozy skierowano do Warsztatów Sygnałowych PKP w Warszawie, ul. Chmielna. Przeznaczone były one do obsługi Warszawy, Aleksandrowa, Gniezna, Katowic, Krakowa, Lwowa i Kielc.

 

Służba pokojowa

        Ciągnik C7P został zatwierdzony do użytku w WP 12 czerwca 1934 roku przez decyzję gen. bryg. Władysława Langera, który w owym czasie był zastępcą administracji armii. Przewidziano, że pojazd zostanie przydzielony do:

  • Jednostek pancernych - jako "ciągnik ewakuacyjny" oraz do transportu czołgów na specjalnych platformach.
  • Jednostek artylerii - ciągnik dział największych kalibrów
  • Jednostek saperskich - do zwalania i holowania drzew do budowy mostów, jako ciągnik do przetaczania taboru kolejowego i holowania lekkich składów (na prowadnicy szynowej). Oraz do niszczenia torów przy zastosowaniu specjalnego haka.

C7P w swojej podstawowej funkcji w WP. Holuje moździerz 220 mm.
C7P w swojej podstawowej funkcji w WP. Holuje moździerz 220 mm.

     

    Najważniejszym z tych przeznaczeń była służba w artylerii. Z wyprodukowanych 151 sztuk 108 sztuk trafiło właśnie do artylerii. Jako oceniano artyleria w latach 1937 - 42 potrzebować miała 250 maszyn. Ciągnik trafił do jednostek w już 19341 Pułku Artylerii Najcięższej w Górze Kalwarii pod Warszawą, gdzie jego zadaniem było holowanie moździerzy 220 mm wz.32. 1 Pułk składał się z 11, 12 i 13 dywizjonu artylerii najcięższej po 33 ciągniki każdy. Każdy dywizjon miał 3 baterie po 2 moździerze 220 mm wz.32 każdy. W baterii było 11 ciągników C7P. 6 sztuk do holowania moździerzy (każdy w 3 częściach), a reszta do ciągu amunicji, wraz z jednym zapasowym.
     Kilka sztuk znajdowało się w zapasie mobilizacyjnym w filii Głównej Składnicy Broni Pancernych. Wiadomo, że do wojsk pancernych trafiło 18 maszyn: 7 sztuk w CW Br. Panc w Modlinie, 5 sztuk w 2 bat.panc. w Żurawicy, 4 ciągniki w 3 bat.panc. w Warszawie, 2 sztuki w 4 bat.panc. w Brześciu. W sierpniu 12 bat.panc. w Łucku otrzymał z Głównej Składnicy Br.Panc. 4 sztuki C7P dla batalionu czołgów R-35. Zakładano, że batalion czołgów 7TP będzie miał etatowo 3 sztuki C7P, a batalion R-35 4 sztuki C7P. Możliwe jest, że w 10 BK mogły znaleźć się 2 sztuki C7P w kompaniach czołgów Vickers. 
      2 maszyny znajdowały się na etacie wojsk saperskich, z przeznaczeniem doświadczalnym w latach 1938-39.  

C7P podczas mycia. Pojazd z I serii produkcyjnej
C7P podczas mycia. Pojazd z I serii produkcyjnej

Epizod wrześniowy

    Trudno ocenić służbę we wrześniu, ze względu na charakter maszyny. Przede wszystkim wiadomo, że w walkach wzięło udział wszystkie 150 maszyn. Duże ilości zostały zniszczone i rozrzucone po drogach. Ciągniki znajdowały się też w oblężonej Warszawie i służyły w niej do różnych celów inżynieryjnych, gdyż moździerze 220 mm zostały złożone w jednym miejscu i nie było potrzeby ich obsługi.  Generalnie los pojazdów C7P jest do końca niezbadany. 

Porzucony C7P gdzieś na drodze w 1939 roku. Ponieważ są otwarte luki z przodu pojazdu (siedzi na nich Niemiec) znaczy to, że pojazd prawdopodobnie porzucono z braku paliwa, a załoga uszkodziła go zanim go zostawiła. Pojazd z I serii produkcyjnej.
Porzucony C7P gdzieś przy drodze w 1939 roku. Ponieważ są otwarte luki z przodu pojazdu (siedzi na nich Niemiec) znaczy to, że pojazd prawdopodobnie porzucono z braku paliwa, a załoga uszkodziła go zanim go zostawiła. Pojazd z I serii produkcyjnej.

W służbie niemieckiej

    Niemcy zniszczyli większość z ciągników C7P w czasie wojny 1939 roku. Ocalałe maszyny przydzielono do jednostek II linii, gdzie posłużyły jako ciągniki do sprzątania pól bitewnych po wojnie z Polską. W latach 1940 - 1941 roku maszyny użytkowane były jako pługi śnieżne w Generalnej Guberni. Ich dalszy los jest nieznany. Możliwe, że pewne ilości znalazły się w wojskach okupacyjnych w Norwegii, co jest bardzo prawdopodobnie, jeśli popatrzymy na los innego polskiego sprzętu. Niemcy oznaczali je jako "Artillerie Schlepper C7P(p)".

Konstrukcja

    Układ konstrukcyjny. Polski ciągnik gąsienicowy posiadał typowy układ konstrukcyjny z napędowym z tyłu kadłuba. Jego załogę stanowiło prawdopodobnie 2 ludzi, ale przewoził do 6, czyli mógł przewieźć obsługę dział. Kierowca w przedniej, prawej części kadłuba. W tylniej części zabudowanej znajdowały się półki na 6 plecaków, 6 chlebaków i 4 karabiny. Pojazd posiadał zamkniętą kabinę. Pojazdy z I serii produkcyjnej można rozróżnić ze względu na okienko w tylnej części ściany bocznej. Było ono kwadratowe, a w późniejszych seriach okrągłe. 

C7P z późnejszych serii. Okienko w tylniej części ściany jest okrągłe.
C7P z późniejszych serii. Okienko w tylniej części ściany jest okrągłe.

    Układ jezdny. Z każdej strony kadłuba układ jezdny tworzyły dwa zespoły po dwa wózki z kołami nośnymi, koło napędowe z przodu, koło napinające z tyłu kadłuba i cztery rolki podtrzymujące gąsienicę. W zespole, jeden z wózków montowany był bezpośrednio do odlewanego wahacza, drugi łączył się z nim za pomocą dwóch resorów płaskich. Wahacz osadzano na wystającym prostopadle z kadłuba nośniku rurowym. Każdy z wózków tworzyły dwa koła nośne pokryte warstwą bandaża gumowego. Rolki osłonięte także gumowym bandażem zamocowane były bezpośrednio do kadłuba, a w zasadzie płyt opancerzenia. Od góry gąsienica była zabezpieczona błotnikiem.

 

Ciekawe zdjęcie C7P z widocznym dokładnie układem tyłu pojazdu. Na dole hak holowniczy dla wozów z moździerzem 220 mm wz.32.
Ciekawe zdjęcie C7P z widocznym dokładnie układem tyłu pojazdu. Na dole hak holowniczy dla wozów z moździerzem 220 mm wz.32.

 

    Jednostka napędowa. Tworzył go zamontowany podłużnie, chłodzony cieczą, sześciocylindrowy, czterosuwowy silnik wysokoprężny z bezpośrednim wtryskiem Sau-TBT-Diesel VBLDb (ozn. fabryczne PZInż. 235). Jego konstrukcja i pojemność wynosząca 8,55 litra sześciennego pozwalały na uzyskanie 110KM przy 1800 obr/min. Uzyskiwana moc przekazywana była za pomocą osłoniętego blachą stalową wału przegubowego do przedniej części kadłuba, gdzie swe miejsce miała skrzynia biegów wraz z dźwignią ich zmiany (o czterech przełożeniach do jazdy w przód i jednym w tył) i skąd poprzez sprzęgła i przekładnie moment obrotowy przekazywano na koła napędowe. Za właściwą pracę silnika odpowiadały m.in. dwie, umieszczone po obu jego bokach dwie chłodnice cieczowe stosunkowo dużych rozmiarów. Obieg powietrza wymuszały dwa zamontowane obok chłodnic wentylatory. Ostatni element układu wydechowego, czyli tłumik, umieszczono w górnej części kadłuba. Z przodu kadłuba znajdowały się dwa zbiorniki oleju napędowego, główny, 110 litrowy z lewej strony i 20 litrowy nad skrzynią biegów. 
 
    Dodatkowe. Wyposażono go w wciągarkę napędzaną przez silnik ciągnika. Lina wciągarki mogła być z zależności od potrzeb wyprowadzana z przodu lub z tyły ciągnika. Zaczep holowniczy automatyczny konstrukcji PZInż.,  posiadał samoczynną blokadę. Pojazd posiadał też dodatkowe reflektory umożliwiające pracę w nocy.

Ciekawe zdjęcie C7P w ciagu przyczepy. Pojazd z I serii. Okienko krostokątne i celuloidowe szybki w osłonach.
Ciekawe zdjęcie C7P w ciągu przyczepy. Pojazd z I serii. Okienko prostokątne i celuloidowe szybki w osłonach.

Podstawowe dane

Długość 4,60 m
Szerokość: 2,40 m
Wysokość: 2,40 m
Masa: 8,5 t
Prędkość: 25 km/h na drodze
Zużycie paliwa: 96 - 120 l/100 km
Zapas paliwa: 160 l
Uciąg na haku: 5000 kg
Zasięg: 150 km
Załoga: 6-7 osób
Pokonywane wzniesienia: do 36o
Pokonywane rowy: 180 cm szerokości
Pokonywane brody: 100 cm głębokości
Promień skrętu: 2,5 m
Uzbrojenie: brak
 


Źródła

"Artyleria polska 1914 - 1939" R. Łoś
"Brygada Motorowa Płk. Maczka" J.Majka
Model Hobby 2/2001 
Militaria Vol.1 No.5 "Czołg lekki 7TP"
www.odkrywca.pl
/PATHE/