Ciągnik artyleryjski C7P
(C7P)
(C7 TP)

C7P z I serii produkcyjnej.
Powstanie
Ciągnik artyleryjski
C7P, bo tak go oznaczono, był
konstrukcja PZInż. Wykorzystał on podwozie czołgu
7TP, który oparto o
czołg Vickers E. Koncepcja ciągnika na tym podwoziu nie była nowością.
W
Wielkiej Brytanii, już pod koniec lat dwudziestych wraz z rozwojem
czołgu
Vickers prowadzono prace nad ciągnikiem artyleryjskim Dragon Medium Mk
IV,
które miały ciągnąć działa 60-cio funtowe. Wyprodukowano 12
sztuk przekazanych
armii angielskie oraz 23 dla Chin i 18 dla
Indii.
Podobne ciągniki powstały na bazie czołgu T-26 w Rosji - były to T-26T
i T-26T2.
Z ciągnikiem brytyjskim w 1931 roku
zapoznali się w maju 1931 roku członkowie polskiej komisji,
która miała w
Anglii podpisać umowę na zakup czołgów Vickers. Nie wzbudził
on jednak
zainteresowania Polaków. Prace nad własnym ciągnikiem
prowadzono w latach 1933-34,
jak wspomniano wcześniej w PZInż. Zaprojektował go szef Działu
Ciągników BS
PZInż. inż.
Witold Jakusz,
w oparciu o zakupiony w
1931 roku
czołg Vickers
E. Mimo, iż
do jego seryjnej produkcji nie doszło, to
rozpoczęto prace nad czołgiem VAU-33 (opisany w dziale o czołgu
7TP)
oraz nad ciągnikiem gąsienicowym C6. Projekty prowadzono
równolegle i
oba zespoły wspierały się poprzez przekazywanie sobie informacji i
pomysłów,
jednak prace nad C7P postępowały szybciej. Same ciągniki nowego typu
miały
zastąpić wyeksploatowane już ciągniki Citroen - Kegresse produkcji
francuskiej z początku lat dwudziestych.

Prototyp C6P.
Pierwsze prototypy
C6
powstały w 1933 roku w PZInż. Oznaczono je
jako C6P i
C6T.
Prototyp C6P miał koła napędowe w przedniej
części, zamkniętą kabinę i
wyciągarkę napędzaną silnikiem ciągnika, natomiast C6T miał koła
napędowe z tyłu oraz kabinę samochodu ciężarowego Saurer. Natychmiast
rozpoczęto próby z nowym pojazdem na tracie około 1000 km,
których skutkiem
było wybranie C6P jako konstrukcji do dalszego rozwijania,
szczególnie ze
względu na lepsze parametry pokonywania przeszkód
terenowych. Dokonano
jednak modyfikacji prototypu C6T, poprzez przeniesienie silnika oraz
mechanizmy
napędowe z tylniej części kadłuba do przodu. Nową konstrukcję oznaczono
jako C6P/II.

Prototyp C6T. Rzuca się w oczy nadwozie Saurer.
Pierwszy prototyp C6P
także poddano modyfikacjom poprzez przeniesienie silnika na
tył pojazdu
oraz przebudowę kabiny. Nadano mu oznaczenie C7P/I,
który to stał się
modelem wzorcowym do produkcji. Porównuje się często ciągnik
C7P do ciągnika
brytyjskiego oraz ciągników rosyjskich. Na ich tle nasza
konstrukcja wypada
najlepiej, szczególnie ze względu na zabudowaną kabinę, jak
i wyciągarkę
napędzaną silnikiem ciągnika oraz reflektory i wiele innych
aspektów. Jego
dodatkowym atutem była zwrotność w polu i niskie koszta produkcji.

C7P/I, czyli C6P po przebudowie w malowaniu "japońskim".
C7P/I nosił numer
rejestracyjny 8393 a potocznie nazywano go "Felek". Przekazano do
prób terenowych w 1934 roku na odcinki 1100 km,
podczas których
pokonywał tę trasę wraz z czołgiem 7TP, 2 czołgami Vickers z silnikami
Siddeley
i kilkoma innymi prototypami. Pozostał on aż do 1939 roku w BBT Br.
Panc. jako
pojazd doświadczalny. W oparciu o C7P/I przebudowano prototyp C6P/II na
standard C7P/II. Pojazd stał się modelowym dla
produkcji seryjnej.
Poźniej powstał trzeci prototyp oznaczony jako C7P/III.
Zbudowano go z części pierwotnie przeznaczonych dla prototypu
"
Słoń" czołgu
7TP w 1934 roku, co spowodowało budowę Słonia dopiero w
1935 roku. Modelowy egzemplarz przedstawiono do
prób drogowych w sierpniu
1934 roku Próby terenowe odbył na terenie Puszczy
Kampinoskiej. Oba prototypu
C7P były kilkukrotnie przebudowywane. Zmianie ulegały m.in. lusterka,
reflektory, instalacje, wózki, napęd.

Ciągnik C7P/II - egzemplarz modelowy podczas prób w Puszczy
Kampinoskiej.

C7P/II w Puszczy Kampinoskiej. Warto zauważyć, że w pojeździe dach
różni się od późniejszych seryjnych. Pojazd ma
inny dach niż w pojazdach seryjnych, różni się wlotem
powietrza. Nie posiada kół zapasowych ani skrzynek
narzędziowych. Ma też mniejszą liczbę okienek w tylniej ścianie.
Już po
rozpoczęciu produkcji w 1934 roku, egzemplarz modelowy brał udział w
kolejnym
rajdzie w dniach 9 do 18 luty 1936 roku, tym razem na trasie 985 km, na
odcinkach Ursus-Kielce-Krakow-Zakopane-Katowice-Piotrkow-Ursus. C7P/II
holował
przyczepę kołową typu R. Brało w tym rajdzie udział kilkanaście
pojazdów m.in.
ciągnik C4P oraz pochodzący z produkcji seryjnej drugi C7P z
moździerzem
220mm. Historia II RP zna kilka kolejnych rajdów z
udziałem ciągnika C7P,
jednak nie udało się ustalić dat wszystkich z nich.

C7P/II w czasie prób w 1936 roku. Pojazd ma już przebudowany
dach.
Produkcja
Produkcja ruszyła w 1934 roku w Fabryce F1
PZInż. w Ursusie.
Produkcja trwała wraz z produkcją 7TP, a ponieważ fabryka
miała ograniczone moce produkcyjne, produkowane je na przemian. W
latach 1937 -
38 rozbudowano fabrykę, co pozwoliło na prowadzenie produkcji
jednoczesnej.
Produkcja odbywała się następująco:
- 1933 - 2 prototypy z
części angielskich
- 1934 - 1 prototyp
(C7P/III)
- 1934 - 1936 - 73
ciągniki C7P
- 1938 - brak danych,
ocenia się, że kilka sztuk
- 1939 - 29
ciągników C7P w wersji artyleryjskiej i 13 dla wojsk
pancernych
Ogółem wyprodukowano 151 maszyn. Program
produkcji był w trakcie realizacji w 1939 roku. Ministerstwo
Komunikacji
złożyło zamówienie w 1939 roku na 16 sztuk C7P z pługami dla
formowanych
kompanii kolejowych. Termin dostawy wyznaczono na 30 sierpnia 1939
roku. Próby
odbiorcze trwały już na początku sierpnia 1939 roku.
Szczegóły omówione są
niżej. Zamówienie na kolejne 32 maszyny złożyło
Dowództwo Broni Pancernych z
budżetu 1939/40. Możliwe, że kilka maszyn powstało.
Pojazdom nadawano numery seryjne w
seriach: 82xx, 83xx, 85xx, 87xx, 88xx, 105xx, 111xx i 183xx. Numery
seryjne
prawdopodobnie nie pokrywały się z numerami ewidencyjnymi.
W 1937 Szwecja wyraziła chęć
zakupu ciągników C7P, jednak polska strona nie była
zainteresowana. Niechęć
eksportu należy ocenić pozytywnie. Zbyt często sprzedawano sprzęt,
którego w
1939 roku zabrakło.

C7P podczas naprawy w 1 Pułku AN w Górze Kalwarii.
Konstrukcja
Wojskom saperskim
przydzielono 2 sztuki C7P, które
służyły celom doświadczalnym w BBT Saperów. Planowano wyposażyć C7P w
pługi, spychacze i mosty kolejowe. Ponadto przeprowadzono
próby holowania
polskich dział prototypowych 155 mm oraz moździerzy 310 mm,
których wynikiem
były wstępne ustalenie wyposażenia pojazdu w silnik o mocy 150 KM.
Dodatkowo
planowano złożyć zamówienie na 52 sztuk C7P dla
celów komunalnych.. Ich
produkcja miała się zakończyć w 1942Ministerstwo Komunikacji, które
planowało utworzyć kompanie czołgowo - kolejowe, zabezpieczające pod
względem
technicznym ruch kolejowy w czasie wojny w ramach "Planu W". Do 1940
roku miały
powstać 24 takie kompanie. Z Ministerstwem Komunikacji
współpracowało Dowództwo
Saperów,
które wybrało właśnie C7P do
wspomnianej roli. W pierwszym rzucie seria miała wynieść 16
wozów dla jednostek
oraz 8 dla składnic materiału kolejowego.

C7P z I serii podczas prób z prowadnicą kolejową.
Uzgodnienia trwały kilka miesięcy, a umowę zawarto 31
sierpnia 1938
roku pomiędzy Dowództwem Saperów, a PZInż (umowa
nr
183/38-39) na dostawę właśnie w/w 16 ciągników I serii w
cenie 100.000 zł za
egzemplarz. Termin odbioru dla 8 sztuk upływał 30 czerwca 1939 roku, a
ostateczny dla całej partii 30 czerwca 1939 roku. Od 8 sierpnia 1939
roku
komisja Min.Kom, Dow. Sap. i Dow. Br.Panc. przystąpiła do
prób odbiorczych II
partii zamówienia. Odbiór się udał i wozy
skierowano do Warsztatów Sygnałowych
PKP w Warszawie, ul. Chmielna. Przeznaczone były one do obsługi
Warszawy,
Aleksandrowa, Gniezna, Katowic, Krakowa, Lwowa i Kielc.
Służba pokojowa
Ciągnik C7P
został zatwierdzony do użytku w WP 12 czerwca 1934 roku przez decyzję
gen.
bryg. Władysława Langera, który w owym czasie był zastępcą
administracji armii.
Przewidziano, że pojazd zostanie przydzielony do:
- Jednostek
pancernych -
jako "ciągnik ewakuacyjny" oraz do transportu czołgów na
specjalnych platformach.
- Jednostek
artylerii
- ciągnik dział największych kalibrów
- Jednostek
saperskich - do zwalania i holowania
drzew do budowy mostów, jako ciągnik do przetaczania taboru
kolejowego i holowania lekkich składów (na prowadnicy
szynowej). Oraz do niszczenia torów przy zastosowaniu
specjalnego haka.

C7P w swojej podstawowej funkcji w WP. Holuje moździerz 220 mm.
Najważniejszym z tych przeznaczeń była służba w
artylerii. Z wyprodukowanych 151 sztuk 108 sztuk trafiło właśnie do
artylerii.
Jako oceniano artyleria w latach 1937 - 42 potrzebować miała 250
maszyn.
Ciągnik trafił do jednostek w już 19341 Pułku Artylerii
Najcięższej w
Górze Kalwarii pod Warszawą, gdzie jego zadaniem było
holowanie moździerzy 220
mm wz.32. 1 Pułk składał się z 11, 12 i 13 dywizjonu artylerii
najcięższej po
33 ciągniki każdy. Każdy dywizjon miał 3 baterie po 2 moździerze 220 mm
wz.32
każdy. W baterii było 11 ciągników C7P. 6 sztuk do holowania
moździerzy (każdy
w 3 częściach), a reszta do ciągu amunicji, wraz z jednym zapasowym.
Kilka sztuk znajdowało się w zapasie mobilizacyjnym w
filii Głównej Składnicy Broni Pancernych. Wiadomo, że do
wojsk pancernych
trafiło 18 maszyn: 7 sztuk w CW Br. Panc w Modlinie, 5 sztuk w 2
bat.panc. w
Żurawicy, 4 ciągniki w 3 bat.panc. w Warszawie, 2 sztuki w 4 bat.panc.
w
Brześciu. W sierpniu 12 bat.panc. w Łucku otrzymał z Głównej
Składnicy Br.Panc.
4 sztuki C7P dla batalionu czołgów R-35. Zakładano, że
batalion czołgów 7TP
będzie miał etatowo 3 sztuki C7P, a batalion R-35 4 sztuki C7P. Możliwe
jest,
że w 10 BK mogły znaleźć się 2 sztuki C7P w kompaniach
czołgów Vickers.
2 maszyny znajdowały się na etacie wojsk
saperskich, z przeznaczeniem doświadczalnym w latach
1938-39.

C7P podczas mycia. Pojazd z I serii produkcyjnej
Epizod wrześniowy
Trudno ocenić
służbę we wrześniu, ze względu na charakter maszyny. Przede wszystkim
wiadomo,
że w walkach wzięło udział wszystkie 150 maszyn. Duże ilości zostały
zniszczone
i rozrzucone po drogach. Ciągniki znajdowały się też w oblężonej
Warszawie i
służyły w niej do różnych celów inżynieryjnych,
gdyż moździerze 220 mm zostały
złożone w jednym miejscu i nie było potrzeby ich obsługi.
Generalnie los
pojazdów C7P jest do końca niezbadany.

Porzucony C7P gdzieś przy drodze w 1939 roku. Ponieważ są otwarte luki
z przodu pojazdu (siedzi na nich Niemiec) znaczy to, że pojazd
prawdopodobnie porzucono z braku paliwa, a załoga uszkodziła go zanim
go zostawiła. Pojazd z I serii produkcyjnej.
W służbie niemieckiej
Niemcy zniszczyli większość z ciągników C7P w czasie wojny 1939 roku. Ocalałe maszyny przydzielono do jednostek II linii, gdzie posłużyły jako ciągniki do sprzątania pól bitewnych po wojnie z Polską. W latach 1940 - 1941 roku maszyny użytkowane były jako pługi śnieżne w Generalnej Guberni. Ich dalszy los jest nieznany. Możliwe, że pewne ilości znalazły się w wojskach okupacyjnych w Norwegii, co jest bardzo prawdopodobnie, jeśli popatrzymy na los innego polskiego sprzętu. Niemcy oznaczali je jako "Artillerie Schlepper C7P(p)".
Konstrukcja
Układ konstrukcyjny.
Polski ciągnik gąsienicowy posiadał typowy układ konstrukcyjny z
napędowym z
tyłu kadłuba. Jego załogę stanowiło prawdopodobnie 2 ludzi, ale
przewoził do 6,
czyli mógł przewieźć obsługę dział. Kierowca w przedniej,
prawej części
kadłuba. W tylniej części zabudowanej znajdowały się półki
na 6 plecaków, 6
chlebaków i 4 karabiny. Pojazd posiadał zamkniętą kabinę.
Pojazdy z I serii
produkcyjnej można rozróżnić ze względu na okienko w tylnej
części ściany
bocznej. Było ono kwadratowe, a w późniejszych seriach
okrągłe.

C7P z
późniejszych serii. Okienko w tylniej części ściany jest
okrągłe.

Ciekawe zdjęcie C7P z widocznym dokładnie układem tyłu pojazdu. Na dole
hak holowniczy dla wozów z moździerzem 220 mm wz.32.
Jednostka napędowa.
Tworzył go zamontowany podłużnie, chłodzony cieczą,
sześciocylindrowy, czterosuwowy silnik wysokoprężny z bezpośrednim
wtryskiem
Sau-TBT-Diesel VBLDb (ozn. fabryczne PZInż. 235). Jego konstrukcja i
pojemność
wynosząca 8,55 litra sześciennego pozwalały na uzyskanie 110KM przy
1800
obr/min. Uzyskiwana moc przekazywana była za pomocą osłoniętego blachą
stalową
wału przegubowego do przedniej części kadłuba, gdzie swe miejsce miała
skrzynia
biegów wraz z dźwignią ich zmiany (o czterech przełożeniach
do jazdy w przód i
jednym w tył) i skąd poprzez sprzęgła i przekładnie moment obrotowy
przekazywano na koła napędowe. Za właściwą pracę silnika odpowiadały
m.in.
dwie, umieszczone po obu jego bokach dwie chłodnice cieczowe stosunkowo
dużych
rozmiarów. Obieg powietrza wymuszały dwa zamontowane obok
chłodnic wentylatory.
Ostatni element układu wydechowego, czyli tłumik, umieszczono w
górnej części
kadłuba. Z przodu kadłuba znajdowały się dwa zbiorniki oleju
napędowego,
główny, 110 litrowy z lewej strony i 20 litrowy nad skrzynią
biegów.
Dodatkowe. Wyposażono
go w wciągarkę napędzaną przez silnik ciągnika.
Lina wciągarki mogła być z zależności od potrzeb wyprowadzana z przodu
lub z
tyły ciągnika. Zaczep holowniczy automatyczny konstrukcji
PZInż.,
posiadał samoczynną blokadę. Pojazd posiadał też dodatkowe reflektory
umożliwiające pracę w nocy.

Ciekawe zdjęcie C7P w ciągu przyczepy. Pojazd z I serii. Okienko
prostokątne i celuloidowe szybki w osłonach.
Podstawowe dane
Długość
4,60
m
Szerokość: 2,40 m
Wysokość: 2,40 m
Masa: 8,5 t
Prędkość: 25 km/h na drodze
Zużycie paliwa: 96 - 120 l/100 km
Zapas paliwa: 160 l
Uciąg na haku: 5000 kg
Zasięg: 150 km
Załoga: 6-7 osób
Pokonywane wzniesienia: do 36o
Pokonywane rowy: 180 cm szerokości
Pokonywane brody: 100 cm głębokości
Promień skrętu: 2,5 m
Uzbrojenie: brak
Źródła
"Brygada Motorowa Płk. Maczka" J.Majka
Model Hobby 2/2001
Militaria Vol.1 No.5 "Czołg lekki 7TP"
www.odkrywca.pl


