Powstanie   

    Armata polowa 75 mm Mle 1897 była konstrukcją francuską pochodzącą jak oznaczenie numeru wskazuje z 1897 roku. Strzelała dla wielu państw, w wielu konfliktach lokalnych, jak i podczas obu wojnach światowych. Była to pierwsza w historii armata szybkostrzelna z długim odrzutem lufy.
      Wbrew szalenie mocno ugruntowanemu przekonaniu armata ta nie była produktem wytwórni Schneider. Powstała ona w rządowych zakładach zbrojeniowych - w Arsenale Puteaux pod Paryżem. Jej konstruktorami było dwóch oficerów z Ecole Polytechnique, Sainte-Claire-Deville oraz Rimailho. Zespołem konstrukcyjnym kierował major Joseph Albert Deport. Mechanizm zamka został skonstruowany przez Thorstena Nordenfelta i jego zespół z Société Nordenfelt. Konstrukcję armaty oparto na 90mm dziale De Bange, który wyrzucał 5 kg ładunek wybuchowy albo ładunek odłamkowy na odległość do 8500 m.  

     Większość części działa, w tym lufy, powstały na zlecenie rządowe u podwykonawców lub w innych zbrojowniach państwowych. Produkcje przenoszono na podwykonawców szczególnie z czasie I wojny, gdy Arsenał Puteaux nie nadążał z realizacją zamówień. Produkcja oporników hydraulicznych oraz ostateczny montaż odbywał się już we wspomnianym Arsenale. Nazwa "Schneider" pojawiła się wraz z rozpoczęciem produkcji dodatkowej w Zakładach Schneider. Armata weszła do służby z armii francuskiej w 1898 roku. 
       Armata 75 mm oceniana była jako bardzo udana konstrukcja. Szczególną uwagę zwracano na mechanizm odrzutu, który pod koniec XIX wieku umożliwił prowadzenie ognia ze stosunkowo wysoką szybkostrzelnością. Wyjątkowość tego mechanizmu polegała na tym, że działa, po oddaniu strzału nie trzeba było wtaczać znów na pozycje, po przesunięciu go przez odrzut, co oszczędzało czas. Działo nie nadawało się jednak do szybkiego ostrzału bezpośredniego.

Armata Mle 1897 we francuskiej służbie kolonialnej.

Rok 1941. Polacy w trakcie szkolenia z obsługi armaty wz.97 w wersji amerykańskiej.

Niemieccy żołnierze, przy armacie PAK 97/38.

W Polsce   

    Dziś nie znamy wszystkich źródeł pochodzenia armaty w Polsce. Zasadniczo armata przybyła do niepodległej Rzeczypospolitej wraz z oddziałami Błękitnej Armii, dowodzonej przez gen. Hallera. Znajdowała się ona na stanie 5 pułków artylerii lekkiej, w każdym po 36 dział wz.97, czyli razem 180 dział. 
      W 1919 roku, w kwietniu Polska wyraziła chęć zakupu we Francji 1130 dział, z czego 830 
miało być armatami polowymi wz.1897. W lipcu i sierpniu 1919 roku do Polski dostarczono m.in.350 armat polowych wz.97.
    Według źródeł 1.X.1920 r. Wojsko Polskie posiadało 783 armaty 75mm wz.97.  z migracji dział między stronami konfliktu lat 1919 - 20. Dziś ciężko ustalić co do sztuki losy i źródła pochodzenia wszystkich dział wz.97. 
      W latach dwudziestych na mocy porozumienia polsko - francuskiego o pomocy wojskowej otrzymano pewną liczbę tych armat. W 1924 r. zakupiono 300 armat z Francji.

Armata wz.97 w polskiej służbie.

37 Pułk Piechoty z armatą wz.1897.


Zamach majowy 1926. Stanowisko działa wz.97. Po prawej jaszcz  z amunicją.

      

    Alternatywnych źródłem armat tego typu były wymiany z sąsiadami. Na początek podpisano w 1924 roku umowę z Łotwą. Na jej podstawie do Polski przybyło 28 armat 75mm wz.97. Była to dosyć duża wymiana, w ramach której przybyło do kraju sporo sprzętu strzeleckiego. Polska oddała za armaty, różnoraką amunicję i różny sprzęt strzelecki pewne ilości ckm'ów Vickers, 39 armat polowych 84mm wz.03 oraz amunicję.
      W latach 1926-30 przeprowadzono wymianę sprzętu z Rumunią. Za 120 armat 
polowych 76,2mm wz.02 oraz 12 rosyjskich 106,7 mm, zdobytych na bolszewikach, oraz trochę sprzętu strzeleckiego uzyskano m.in. 120 armat wz.97 z częściami zapasowymi (oraz inny sprzęt strzelecki). 
      W latach 1932-33 z Jugosławii otrzymano 69 armat wz.97 z częściami zapasowymi oraz 3.800 nabojami 75mm. Oddano Jugosławii 22 haubice górskie 100 mm wz.16, 6 armat 104 mm wz.15, 7 haubic polowych 150mm oraz trochę amunicji. Jugosławia miała dopłacić Polsce 1.436,09 dolarów amerykańskich w toku następnej umowy, jednak nie doszło do tej.
      Produkcji armaty w Polsce nigdy nie podjęto. Do 1939 roku w WP znalazło się jednak 1,374 sztuki armaty wz.97. Łączna ilość amunicji wynosiła 2.250.000 sztuk. Przypadało więc ponad 1.600 pocisków na działo, jednak w planie mobilizacyjnym przewidywano jednostkę ognia na armatę w ilości 24 naboi.

    W 1937 roku niewielką ilość dział przystosowano do trakcji motorowej poprzez zastosowanie kół metalowych z niskociśnieniowymi oponami DS Michelin w miejsce kół drewnianych. Zwiększało to masę o 370 kg, ale umożliwiało zastosowanie dział w jednostkach szybkich w ciągu przez ciągniki artyleryjskie. Specjalnie do tego celu zaprojektowano ciągnik C4P.
       Pod koniec lat 30-tych planowano zastąpienie armat 75mm wz.97 armatami 75mm produkcji krajowej oznaczanymi jako wz.38 ST, które pozostały jednak w fazie prototypu. Miały lepsze parametry, ale nie zdążono ich wprowadzić. 
       Z innych projektów związanych z armatą wz.97 należy wspomnieć o planowanym czołgu średnim dla WP, który miał zostać w tę armatę uzbrojony.

Działa przystosowane do trakcji motorowej poprzez zamontowanie ogumionych kół.

Służba polowa

    W dwudziestoleciu międzywojennym 75 mm armata wz.97 znajdowała się na stanie pułków artylerii polowej. Artyleria polowa Wojska Polskiego sformowana była w pułki należące organicznie do poszczególnych dywizji piechoty.  W 1931 roku wszystkie pułki artylerii polowej zostały przemianowane na pułki artylerii lekkiej. Na początku 1936 r. było 30 pułków artylerii lekkiej. Nosiły one numerację poszczególnych dywizji piechoty od 1 do 30, szkolny pal z Centrum Wyszkolenia Artylerii w Toruniu w składzie 5 baterii armat i 2 baterii haubic oraz 32 pal w składzie 3 baterii armat, który podlegał Centrum Wyszkolenia Piechoty w Rembertowie. 

Żołnierze WP przy rozłożonej armacie wz.97. 

     Do holowania dział stosowano zaprzęg 6 konny, bezorczycowy w uprzęży szrotowej. Przodek mieścił 24 naboje, a jaszcz działonowy 72 naboje. Armaty przystosowane w 1937 roku do trakcji motorowej przekazano do 16 Dywizjonu Artylerii Zmotoryzowanej, wchodzącego w skład 10 BK. 
     Dodatkowo działa 75 mm wz.97 znajdowały się na stanie pułków piechoty w ramach artylerii pułkowej po 2 działa. Na pewno były w 55, 8 i 21 pp. Dziś ciężko stwierdzić definitywnie w jakich jednostkach działa się znajdowały. 
     Do Korpusu Ochrony Pogranicza armaty wz.97 trafiły w 1937 roku. Wtedy to w ramach reorganizacji  KOP, prócz utworzenia nowych pułków i batalionów, w sierpniu rozpoczęto tworzenie oddziałów artylerii. Pierwszą jednostką był dywizjo artylerii lekkiej "Czortków", bateria artylerii "Kleck" oraz bateria "Osowiec" (nazywane w dokumentach też odpowiednio dywizjon "Podole", dywizjon "Snów" i pluton "Skałat"). Na cel ich tworzenia do KOP przekazano 18 armat 75mm wz.97, choć zabiegano o haubice 100 mm wz.14/19P.  Oddziały te otrzymały także 519 kbk, 3 lkm Maxim wz.08/15 i 8 ckm Maxim wz.08. 
    Według zestawienia stanu uzbrojenia artylerii z 1 lipca 1938 roku dla KOP przeznaczono 30 armat wz.97. Nie wiadomo do końca dziś, czy założenie zrealizowano w pełni.

Armata wz.97 w wersji morskiej

      

    Znamy dziś także tzw. wersję "przeciwdesantową". Działa ustawiono w ilości 2 sztuk na Helu i skierowano w kierunku południowym. Zamontowane były na podstawie stałej. Udało mi się odnaleźć jedynie poniższe zdjęcia tej wersji działa.

Dwie armaty wz.97 na podstawie morskiej wz.97 na Helu w 1939 roku. Kadry z niemieckiej kroniki.

Epizod wrześniowy

    W 1939 roku działa wz.97 były już znacznie zużyte, także często trzeba było poddawać je gruntownym remontom. Średnia żywotność 75 mm armaty oceniano na 70 %, to znaczy, że wytrzymałość lufy zamiast zasadniczej normy 10 000 wynosiła tylko 7000 strzałów. 
    W ramach mobilizacji we wrześniu 1939 roku armata wz.97 znajdowała się na stanie 39 pułków artylerii lekkiej, a także 14 dywizjonów artylerii lekkiej. Armaty trakcji motorowej walczyły w ramach 16 DAZ.
     Armaty wz.97 z powodzeniem stosowano także jako broń p-panc. Uderzenie pocisku 75mm było śmiertelne dla wszystkich typów niemieckich czołgów.  Lekkie czołgi były nawet rozrywane przez pocisk nietrafiający bezpośrednio w pojazd.
     Przy porzucaniu zwykle armatę uszkadzano albo poprzez wysadzenie lufy za pomocą granatów, albo poprzez usunięcie elementów zamka. Nie zawsze jednak był czas na takie zabiegi. 
   Z najbardziej znanych akcji armaty wymienić można akcje armat z 9 pal-u z dni 1 września 1939 roku. O świcie na stację kolejową Chojnice wjechał niemiecki pociąg pancerny, zamiast zwykłego tranzytowego. Dowódca I dyonu wysłał działon pod dowództwem podchorążego w celu bezpośredniego ostrzału. Armatę wz.9 wprowadzono do budynku dworcowego skąd otworzyła ogień na wprost granatami ppanc wz.10.  Pociąg został zmuszony do opuszczenia stacji i wycofania się poza jej obszar i zasięg działa. Polacy wysadzili więc wiadukt, który unieruchomił pociąg na małym odcinku. Do walki włączyła się 2. bateria 9 pal. Ostrzał okazał się skuteczny i po chwili spenetrowana została pierwsza wieża działonowa oraz wieżyczka obserwacyjna dowódcy pociągu. Pociąg znajdował się w ciągłym ruchy nie mogąc się wycofać w związku ze zniszczeniem torów w obu kierunkach. Maszynista jednak za późno w pewnym momencie zahamował i ostatni wagon pociągu spadł z wysadzonego mostu. Pociąg ugrzązł na nasypie. Do ostrzału włączyła się przed chwilą 1. bateria 9 pal w bliskiej odległości i ogniem bezpośrednim rozbito pociąg. Zajął się ogniem, co zmusiło załogę do ucieczki. Ostatni pocisk 75 mm trafił prosto w ładunek amunicji artyleryjskiej wysadzając jeden z wagonów w powietrze.

Ogień prowadzi I/9 bateria PAL pod Krojantami we wrześniu 1939 roku. Ostrzał przeciwko 20. DZmot.

Po wrześniu

    Niewiadomo naprawdę ile dział znalazło się w zdobyczy niemieckiej. Wiadomo jednak, że ani jedno działo z trakcji motorowej, gdyż wszystkie przeszły granicę węgierską i pozostały tam w ramach 10BK. Armaty znalazły się też w zdobyczy radzieckiej w ilości 346 sztuk. 

Rok 1939. Armata w Warszawie na Saskiej Kępie przed willą Łepkowskich. Jak na ironię była to ulica Francuska 2

Konstrukcja

    Armata 75 mm wz. 1897 była działem o torze płaskim. Największą donośność strzelania wynosiła 11.200 m. Maksymalna szybkostrzelność 12 strzałów na minutę. Prędkość początkowa pocisku około 635 km/min. Strzelanie można było prowadzić szrapnelami, granatami odłamkowymi i pociskami specjalnymi. Ciężar działa w położeniu marszowym wynosił 1938 kg, a w położeniu bojowym 1190 kg. 
      Lufa składała się z rury rdzeniowej, obsady i płaszcza. Przewód lufy dzielił się na część nagwintowaną i komorę ładunkową. Część nagwintowana miała 24 gwinty prawoskrętne o stałym skoku i pochyleniu 7°.
      Zamek typu śrubowo-mimośrodowego składał się z trzonu z dźwignią i rękojeścią, przyrządu kurkowego, bezpiecznika, zapadki i wyrzutnika. Trzon zamka miał kształt walca, na którym znajdowało się siedem nitek gwintu, przewód do iglicy, wycięcie ładownicze, rowek okólny, w wyżłobieniu którego znajdowała się pochylnia wyrzucająca, przewód gazów prochowych (bezpieczeństwa) i gniazdo główki rygla zawory.

         Kołyska wykonana była z bloku stalowego z dwoma cylindrami dla oporopowrotnika.
      Oporopowrotnik olejowo-powietrzny do hamowania odrzutu i dosyłania lufy po strzale w pierwotne położenie. Największy dopuszczalny odrzut lufy wynosił 125 cm.
      Łoże trójścienne wykonane było z blach stalowych i połączone nitami oraz poprzecznymi sponami.
      Oś kół, wydrążona na całej długości i zamknięta wkrętkami. Koło drewniane, okute stalową obręczą, składało się z czternastu szprych. Usadowienie działa odbywało się poprzez zatoczenie działa na klocki hamulcowe opuszczone w skrajne dolne położenie. Do ochrony obsługi przed pociskami służyła tarcza ochronna wykonana z blachy pancernej o grubości 8 mm. Do wycelowania działa służył mechanizm kierunkowy, mechanizm podniesienia i przyrząd celowniczy.
      Rozrzut: na odległość ok. 2% donośności, szerokość ok. 1/10 rozrzutu na odległość. Pole rozrzutu miało kształt elipsy, przy strzelaniu na np. odległość 5000m jego wymiary to ok. 100m na 10m. Większość pocisków padała w okolicy środka pola.

Amunicja

Jaszcz do armaty wz.97